اگر چند نفر در یک درگیری متقابل شرکت کرده باشند، ممکن است موضوع فقط یک درگیری ساده تلقی نشود و عنوان کیفری «نزاع دسته‌جمعی» پیدا کند. مرتکب جرم نزاع دسته جمعی، بسته به نتیجه درگیری، ممکن است با حبس تعزیری و همچنین مسئولیت پرداخت دیه یا اجرای قصاص روبه‌رو شود. بنابراین مرتکب جرم نزاع دسته جمعی باید از همان ابتدا درباره نقش خود، میزان صدمات، ادله موجود و نحوه دفاع در دادسرا اقدام کند. برای مثال، اگر دو گروه در خیابان با یکدیگر درگیر شوند و یکی از افراد دچار شکستگی شود، صرف ادعای حضور در محل برای تعیین مسئولیت کافی نیست؛ اما مشارکت مؤثر در درگیری می‌تواند موجب تشکیل پرونده کیفری شود.
نزاع دسته‌جمعی زمانی مطرح می‌شود که چند نفر در یک درگیری متقابل و جمعی شرکت داشته باشند. در این وضعیت، معمولاً هر دو طرف درگیر هستند و نمی‌توان موضوع را صرفاً به حمله یک‌طرفه یک فرد به شخص دیگر محدود کرد. برای تحقق این عنوان، وجود درگیری واقعی، مشارکت اشخاص و ارتباط رفتار آنان با نتیجه حادثه اهمیت دارد.
بر اساس مقررات کیفری، مجازات شرکت در نزاع با توجه به نتیجه آن تعیین می‌شود. اگر درگیری به قتل منتهی شود، شرکت‌کنندگان با حبس یک تا سه سال مواجه خواهند بود. اگر نتیجه نزاع نقص عضو باشد، مجازات حبس از شش ماه تا سه سال است و در صورت وقوع ضرب و جرح، حبس از سه ماه تا یک سال پیش‌بینی شده است. این مجازات، مانع رسیدگی به قصاص یا پرداخت دیه در صورت وجود شرایط قانونی نیست.
نکته مهم این است که مسئولیت همه افراد الزاماً یکسان نیست. دادگاه باید بررسی کند هر شخص در نزاع چه نقشی داشته، آیا ضربه‌ای وارد کرده است یا خیر، صدمات منتسب به کدام رفتار است و آیا رابطه‌ای میان رفتار او و نتیجه حادثه وجود دارد. گاهی فردی فقط برای جدا کردن اشخاص وارد محل می‌شود و گاهی شخص دیگری با سلاح سرد، تهدید یا وارد کردن ضربه، نقش مؤثرتری در حادثه دارد.
مجازات اصلی این جرم، حبس تعزیری است؛ اما پرونده ممکن است آثار دیگری نیز داشته باشد. چنانچه شخصی به دیگری صدمه زده باشد، موضوع دیه، ارش یا در موارد خاص قصاص نیز بررسی می‌شود. همچنین اگر در جریان حادثه از چاقو یا سلاح استفاده شده، تهدید، قدرت‌نمایی یا حمل سلاح نیز می‌تواند عنوان مجرمانه جداگانه‌ای ایجاد کند.
تشخیص عنوان دقیق اتهام به محتویات پرونده وابسته است. ممکن است دادسرا علاوه بر نزاع دسته‌جمعی، عناوینی مانند ایراد ضرب و جرح عمدی، تهدید، تخریب اموال، توهین یا حمل سلاح را نیز بررسی کند. به همین دلیل، نباید تصور کرد که با پرداخت دیه یا رضایت شاکی، همه ابعاد کیفری پرونده خودبه‌خود پایان می‌یابد؛ زیرا جنبه عمومی جرم ممکن است همچنان باقی بماند.
در تعیین مجازات، عواملی مانند شدت صدمه، سابقه کیفری، همکاری متهم، وضعیت بزه‌دیده، نحوه وقوع حادثه، وجود یا نبود سلاح و رضایت شاکی مؤثر است. دادگاه همچنین ممکن است در حدود مقررات، تخفیف مجازات را بررسی کند. البته بهره‌مندی از تخفیف قطعی نیست و باید شرایط آن در پرونده وجود داشته باشد.
رسیدگی معمولاً با ثبت شکایت در مرجع قضایی آغاز می‌شود. شاکی باید زمان، مکان، افراد حاضر، نحوه شروع درگیری، نوع صدمات و خسارت‌های واردشده را به‌طور دقیق بیان کند. پس از ثبت شکایت، پرونده برای تحقیقات مقدماتی به دادسرا ارجاع می‌شود و ممکن است از طرفین، شهود و مطلعان تحقیق شود.
در این مرحله، پزشکی قانونی برای بررسی صدمات اهمیت زیادی دارد. گواهی پزشکی قانونی باید با شرح حادثه، تاریخ مراجعه و ادعای شاکی هماهنگ باشد. تصاویر دوربین‌های مداربسته، فیلم تلفن همراه، گزارش کلانتری، اظهارات شاهدان، پیام‌های تهدیدآمیز و گزارش اورژانس نیز می‌تواند در روشن شدن واقعیت مؤثر باشد.
چنانچه دلایل برای انتساب اتهام کافی باشد، قرار جلب به دادرسی صادر و پرونده با کیفرخواست به دادگاه کیفری ارسال می‌شود. در غیر این صورت ممکن است قرار منع تعقیب صادر شود. قرارهای صادرشده در موارد قانونی قابل اعتراض هستند و مهلت اعتراض باید از متن ابلاغیه و مقررات مربوط بررسی شود؛ بنابراین بی‌توجهی به ابلاغ الکترونیکی می‌تواند باعث از دست رفتن فرصت دفاع شود.
در پرونده‌ای که عنوان مرتکب جرم نزاع دسته جمعی مطرح است، کیفیت ادله نقش اساسی دارد. گزارش مأموران به‌تنهایی همیشه برای اثبات همه جزئیات کافی نیست و دادگاه مجموعه دلایل را در کنار یکدیگر ارزیابی می‌کند. تناقض میان گفته‌های طرفین، نبود شاهد بی‌طرف، مشخص نبودن آغازکننده درگیری یا ابهام در علت صدمه می‌تواند بر نتیجه رسیدگی اثر بگذارد.
اگر فیلم یا تصویر حادثه در اختیار شخص دیگری است، باید مشخصات محل و زمان ضبط آن سریعاً به مرجع رسیدگی اعلام شود. در صورت احتمال حذف تصاویر، درخواست حفظ و بررسی فوری آن‌ها اهمیت دارد. همچنین شاهدی که مستقیماً حادثه را ندیده اما بلافاصله پس از درگیری در محل حاضر شده، ممکن است درباره وضعیت اشخاص و آثار حادثه اطلاعات تکمیلی ارائه کند؛ هرچند ارزش اظهارات او با شاهد مستقیم یکسان نیست.
در ادامه یک نمونه شکواییه برای مرتکب جرم نزاع دسته جمعی ارائه می‌شود که باید با توجه به واقعیت پرونده، اسامی، تاریخ، محل حادثه و نوع صدمات تکمیل شود. درج مطالب خلاف واقع یا نسبت دادن اتهام بدون دلیل می‌تواند برای شاکی مسئولیت ایجاد کند.
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان ...
با سلام؛
اینجانب ... فرزند ... به شماره ملی ... به نشانی ... علیه آقایان/خانم‌ها ... به اتهام شرکت در نزاع دسته‌جمعی، ایراد ضرب و جرح عمدی، تهدید و سایر عناوین قابل بررسی اعلام شکایت می‌کنم.
شرح شکایت: در تاریخ ... حدود ساعت ... در محل ... مشتکی‌عنهم با یکدیگر و اینجانب وارد درگیری شدند. در جریان حادثه، آقای/خانم ... با وارد کردن ضربه به ناحیه ... موجب ... شد. پس از مراجعه به مرکز درمانی و پزشکی قانونی، صدمات وارده از جمله ... ثبت شده است. همچنین دوربین محل و شاهدان حاضر می‌توانند نحوه وقوع حادثه را تأیید کنند. گزارش کلانتری شماره ... و مدارک پزشکی نیز پیوست است.
با توجه به وقوع درگیری، صدمات بدنی و دلایل ارائه‌شده، تقاضای تعقیب کیفری، ارجاع به پزشکی قانونی، احضار و تحقیق از شهود، بررسی تصاویر دوربین‌ها، شناسایی نقش هر یک از افراد و صدور تصمیم قانونی درباره دیه و سایر خسارت‌های قابل مطالبه را دارم.
نام و نام خانوادگی، امضا و تاریخ
دفاع مؤثر به معنای انکار بی‌دلیل نیست. شخصی که با اتهام مرتکب جرم نزاع دسته جمعی روبه‌رو شده است باید نقش واقعی خود را روشن کند و اگر برای جدا کردن طرفین یا دفاع مشروع وارد محل شده، این موضوع را با دلیل توضیح دهد. دفاع باید بر پایه زمان حضور، نحوه شروع حادثه، فاصله متهم از محل اصابت ضربه، اظهارات شاهدان و تصاویر موجود تنظیم شود.
اگر متهم نیز در همان حادثه صدمه دیده باشد، باید در اسرع وقت برای ثبت آثار جراحت و دریافت گواهی پزشکی اقدام کند. گاهی ثبت صدمات متهم نشان می‌دهد که او صرفاً مهاجم نبوده و درگیری ماهیت متقابل داشته است. البته مجروح شدن متهم به‌تنهایی مسئولیت کیفری او را از بین نمی‌برد و فقط یکی از قرائن قابل بررسی است.
حضور وکیل در تحقیقات مقدماتی، مطالعه دقیق اظهارات، اعتراض به نظریه پزشکی قانونی در صورت وجود ایراد، معرفی شهود و درخواست بررسی فیلم‌ها از اقدامات مهم دفاعی است. متهم نباید بدون مطالعه صورت‌جلسه را امضا کند و باید اطمینان داشته باشد اظهارات او درست و کامل ثبت شده است.
صرف حضور در محل، بدون مشارکت در نزاع یا انجام رفتار مؤثر، معمولاً برای انتساب شرکت در نزاع کافی نیست. با این حال، تشخیص نهایی به شواهدی مانند فیلم، شهادت، گزارش مأموران و اظهارات افراد بستگی دارد.
دفاع مشروع شرایط مشخصی دارد؛ از جمله وجود خطر فعلی یا قریب‌الوقوع، ضرورت دفاع و تناسب رفتار دفاعی با خطر. ادعای دفاع مشروع باید با اوضاع حادثه و مدارک موجود سازگار باشد و صرف بیان آن باعث پذیرش خودکار دفاع نمی‌شود.
رضایت می‌تواند در دیه، جنبه خصوصی جرم و تخفیف مجازات مؤثر باشد، اما درباره جنبه عمومی و عنوان کیفری باید مقررات مربوط بررسی شود. بنابراین بهتر است رضایت‌نامه رسمی، روشن و ناظر به همه موضوعات مورد اختلاف تنظیم شود.
ارائه فیلم، معرفی شاهد بی‌طرف، اثبات حضور در محل دیگر، نشان دادن نبود آثار ضربه یا توضیح دقیق درباره نقش فرد در جدا کردن طرفین می‌تواند مهم باشد. هر دفاع باید با دلیل همراه شود و از بیان مطالب متناقض پرهیز شود.
اگر شخص نیز مورد ضرب و جرح، تهدید یا توهین قرار گرفته باشد، می‌تواند با ارائه مدارک و گواهی پزشکی قانونی شکایت متقابل مطرح کند. شکایت متقابل به معنی بی‌اثر شدن اتهام اولیه نیست و هر دو رفتار جداگانه بررسی می‌شوند.
هزینه ثبت شکواییه و خدمات قضایی بر اساس تعرفه‌های قانونی زمان ثبت محاسبه می‌شود. هزینه پزشکی قانونی، تهیه و بررسی فیلم، رفت‌وآمد و حق‌الوکاله نیز ممکن است جداگانه باشد. مبلغ حق‌الوکاله به توافق طرفین و پیچیدگی پرونده بستگی دارد.
در پرونده‌های نزاع گروهی، تشخیص نقش هر فرد، نتیجه پزشکی قانونی و کیفیت ادله اهمیت زیادی دارد. مجازات شرکت در نزاع بر اساس نتیجه حادثه تعیین می‌شود و ممکن است در کنار حبس، دیه یا عناوین کیفری دیگر نیز مطرح شود. ثبت سریع شکایت، حفظ فیلم‌ها، معرفی شاهدان، مراجعه به پزشکی قانونی و دریافت مشاوره تخصصی، مهم‌ترین اقدامات عملی برای شاکی یا متهم است. همچنین هیچ‌کس نباید صرفاً به دلیل حضور در محل محکوم تلقی شود؛ مسئولیت کیفری باید بر پایه رفتار قابل انتساب و دلایل معتبر احراز شود.