آیا میتوان اقرار شفاهی شخصی را که خارج از دادگاه بیان شده، با شهادت شاهد ثابت کرد؟ بله، اثبات شهادت شاهد وفق ماده 1279 قانون مدنی زمانی امکانپذیر است که اصل دعوا با شهادت قابل اثبات باشد یا ادله و قرائن دیگری بر وقوع اقرار وجود داشته باشد. بنابراین، صرف معرفی شاهد برای اثبات هر نوع اقرار شفاهی کافی نیست و دادگاه باید قابلیت استماع شهادت و مجموع دلایل پرونده را بررسی کند.
ماده 1279 درباره اقرار شفاهی خارج از محکمه است؛ یعنی شخصی در محیطی غیر از دادگاه، مانند محل کار، منزل یا جلسه خصوصی، به وجود حق یا تعهدی به زیان خود اقرار کرده باشد. این اقرار در صورت وجود شرایط قانونی میتواند از طریق شهادت اشخاص حاضر اثبات شود. مبنای حکم آن است که اقرار، اخبار شخص به وجود حقی علیه خود است؛ اما چون خارج از دادگاه بیان شده، اثبات آن به دقت بیشتری نیاز دارد.
در این زمینه، اثبات شهادت شاهد وفق ماده 1279 قانون مدنی به معنای اثبات خود اقرار از طریق گواهی شاهد است، نه اینکه شاهد بتواند بدون محدودیت درباره هر ادعایی شهادت دهد. دادگاه ابتدا بررسی میکند موضوع اصلی دعوا قابل اثبات با شهادت هست یا خیر و سپس اعتبار، شرایط و محتوای گواهی را ارزیابی میکند.
در نتیجه، اثبات شهادت شاهد وفق ماده 1279 قانون مدنی با شهادت کتبی یا استشهادیه به تنهایی قطعی نمیشود. استشهادیه میتواند قرینه یا وسیله معرفی شاهد باشد، اما ارزش نهایی اظهارات شاهد معمولاً پس از حضور و ادای گواهی نزد مرجع رسیدگی و امکان پرسش و ارزیابی آن مشخص میشود.
خواهان یا دفاعکننده بهتر است زمان، مکان، موضوع دقیق اقرار و مشخصات حاضران را توضیح دهد و هر قرینه مرتبط را ارائه کند؛ از جمله پیامها، مکاتبات، رسیدها، قراردادهای مرتبط، سوابق پرداخت یا رفتار بعدی اقرارکننده. این اسناد الزاماً جایگزین شهادت نیستند، اما میتوانند وقوع جلسه، رابطه حقوقی یا هماهنگی میان اقرار و واقعیتهای پرونده را نشان دهند. باید میان «وجود سند» و «مفاد سند» نیز تفاوت گذاشت؛ هر نوشتهای لزوماً اقرار محسوب نمیشود.
فرض کنید «الف» مدعی است «ب» در حضور دو نفر پذیرفته که مبلغی از او قرض گرفته است. اگر شاهدان مستقیماً این اقرار را شنیده باشند، اصل دعوا از نظر قانونی قابلیت اثبات با شهادت داشته باشد و رسید پرداخت یا پیامهای مرتبط نیز وجود داشته باشد، دادگاه میتواند مجموعه دلایل را بررسی کند. در این وضعیت، اثبات شهادت شاهد وفق ماده 1279 قانون مدنی به احراز شرایط شهادت، صراحت اقرار و هماهنگی آن با قرائن بستگی دارد؛ بنابراین نتیجه پرونده پیشاپیش قطعی نیست.
مدعی باید در دادخواست یا دفاعیه، اقرار مورد ادعا، زمان و مکان وقوع آن و مشخصات شاهدان را دقیق بیان کند. طرف مقابل نیز میتواند درباره شنیدههای غیرمستقیم، تناقض اظهارات، ذینفع بودن شاهد یا نامرتبط بودن موضوع دعوا ایراد وارد کند. مرجع رسیدگی پس از بررسی ادله و اظهارات، درباره ارزش اثباتی آنها تصمیم میگیرد. شهادت، اقرار و قرائن هرکدام مفهوم مستقلی دارند و نباید صرف حضور شاهد، معادل اثبات قطعی ادعا تلقی شود.