اگر گذرنامه شما بدون رضایتتان نزد همسر، کارفرما، شخص دیگر یا یکی از مراجع اداری و قضایی مانده است، نخست باید علت نگهداری و مرجع دارنده آن مشخص شود؛ زیرا راه بازگرداندن گذرنامه در هر وضعیت متفاوت است. استفاده از وکیل رایگان برای بازگرداندن گذرنامه زمانی ممکن است که از واحد معاضدت قضایی کانون وکلا یا مرکز وکلا درخواست پذیرش کنید، اما رایگان بودن وکیل قطعی و خودکار نیست و به شرایط مالی و حقوقی شما بستگی دارد. برای مثال، اگر کارفرما گذرنامه کارگر را برای تضمین بازگشت یا پرداخت بدهی نگه داشته باشد، شخص می‌تواند با ارائه مدارک مالکیت و شرح موضوع، ابتدا درخواست کتبی استرداد کند و در صورت امتناع، از مسیر انتظامی، کیفری یا حقوقی مناسب اقدام نماید. در چنین پرونده‌ای وکیل رایگان برای بازگرداندن گذرنامه می‌تواند در تشخیص مرجع صالح و تنظیم درخواست کمک کند.
گذرنامه سند هویتی و مسافرتی متعلق به دارنده آن است و صرف اینکه شخصی آن را در اختیار دارد، به معنای داشتن حق قانونی برای نگهداری نامحدود آن نیست. با این حال، باید میان چند وضعیت تفاوت گذاشت. ممکن است گذرنامه در جریان یک پرونده قضایی به عنوان دلیل یا سند، با دستور مقام قضایی توقیف شده باشد. در این حالت، مطالبه آن از شخصی که سند را گرفته نتیجه‌ای ندارد و باید از همان شعبه یا مرجع صادرکننده دستور، درخواست رفع توقیف یا تحویل سند را مطرح کرد.
گاهی نیز شخصی به دلیل بدهی، محکومیت مالی، پرونده کیفری یا تصمیم قضایی، ممنوع‌الخروج شده است. ممنوع‌الخروجی با توقیف فیزیکی گذرنامه تفاوت دارد؛ ممکن است گذرنامه نزد فرد باقی بماند، اما امکان خروج از کشور وجود نداشته باشد. بنابراین بازگرداندن گذرنامه به تنهایی مشکل سفر را حل نمی‌کند و باید وضعیت ممنوع‌الخروجی نیز از مرجع مربوط پیگیری شود.
در روابط کاری، خانوادگی یا قراردادی، نگهداری گذرنامه به عنوان ضمانت، بدون رضایت واقعی و قابل اثبات دارنده می‌تواند قابل اعتراض باشد. ارزیابی عنوان قانونی موضوع به نحوه گرفتن گذرنامه، تهدید یا اجبار، مدت نگهداری، وجود قرارداد و قصد شخص نگهدارنده بستگی دارد. به همین دلیل، پیش از ثبت شکایت باید مدارک و پیام‌های رد و بدل شده بررسی شود تا اقدام نادرست باعث طولانی شدن پرونده نشود.
افرادی که توان پرداخت حق‌الوکاله ندارند، می‌توانند به واحد معاضدت قضایی کانون وکلا یا واحد معاضدت مرکز وکلا در استان محل اقامت یا محل رسیدگی پرونده مراجعه کنند. پذیرش درخواست معمولاً به بررسی وضعیت مالی، اهمیت موضوع، امکان طرح دعوا و کامل بودن مدارک وابسته است. بنابراین مراجعه به واحد معاضدت به معنای معرفی فوری و قطعی وکیل نیست. وکیل رایگان برای بازگرداندن گذرنامه در صورت پذیرش درخواست، ممکن است برای تنظیم لایحه، درخواست استرداد سند، شکایت یا پیگیری پرونده معرفی شود.
برای افزایش شانس پذیرش، بهتر است درخواست خود را به صورت مکتوب ارائه کنید و در آن، مشخصات کامل، شماره ملی، نشانی، علت نیاز فوری به گذرنامه، نام شخص یا مرجع نگهدارنده و اقدامات قبلی را توضیح دهید. اگر سفر درمانی، تحصیلی، شغلی یا خانوادگی در پیش است، مدارک مربوط را نیز ضمیمه کنید. در صورت رد درخواست معاضدت، می‌توانید از مشاوره حقوقی رایگان مراکز نیکوکاری، کلینیک‌های حقوقی یا مشاوره اولیه برخی مراکز تخصصی استفاده کنید؛ البته این خدمات الزاماً شامل قبول وکالت کامل نیست.
اولین مرحله، شناسایی دارنده فعلی گذرنامه و علت نگهداری آن است. اگر سند نزد شخص خصوصی است، یک درخواست کتبی برای تحویل گذرنامه ارسال کنید و در آن، مهلت معقولی برای پاسخ تعیین نمایید. ارسال اظهارنامه می‌تواند نشان دهد که شما به صورت رسمی استرداد سند را مطالبه کرده‌اید؛ اما اظهارنامه به خودی خود تضمین‌کننده تحویل گذرنامه نیست. اگر گذرنامه نزد پلیس، دادسرا یا دادگاه است، باید شماره پرونده و شعبه را پیدا کرده و درخواست تحویل یا رفع توقیف را به همان مرجع بدهید.
در مرحله بعد، وضعیت ممنوع‌الخروجی را بررسی کنید. این کار باید از مسیرهای رسمی و با توجه به پرونده احتمالی انجام شود. اگر ممنوع‌الخروجی به دلیل اجرای حکم مالی باشد، معمولاً باید موضوع از واحد اجرای احکام یا مرجع صادرکننده تصمیم پیگیری شود. اگر علت، پرونده کیفری یا قرار تأمین باشد، درخواست باید نزد شعبه رسیدگی‌کننده مطرح شود. ارائه بلیت یا برنامه سفر به تنهایی موجب رفع ممنوع‌الخروجی نمی‌شود، ولی در برخی شرایط می‌تواند ضرورت رسیدگی سریع‌تر را نشان دهد.
چنانچه شخصی پس از مطالبه رسمی، بدون مجوز قانونی از تحویل گذرنامه خودداری کند، موضوع ممکن است از جنبه حقوقی یا کیفری قابل بررسی باشد. عنوان دقیق شکایت به شرایط پرونده بستگی دارد و نمی‌توان برای همه موارد یک عنوان ثابت تعیین کرد. در صورت وجود تهدید، اجبار، فریب، استفاده از سند یا آسیب مالی، این موارد باید در شرح ماجرا با تاریخ و جزئیات بیان شود. وکیل رایگان برای بازگرداندن گذرنامه می‌تواند تشخیص دهد که طرح شکایت کیفری مناسب‌تر است یا دادخواست و درخواست حقوقی.
مدارک کامل، احتمال رسیدگی مؤثر را بیشتر می‌کند. پیش از مراجعه، اصل و تصویر مدارک زیر را آماده کنید. اگر بخشی از مدارک در اختیار شما نیست، همین موضوع را در درخواست توضیح دهید:
اگر گذرنامه مفقود شده یا احتمال سوءاستفاده از آن وجود دارد، باید موضوع را سریعاً از راه قانونی اعلام کنید و برای دریافت گذرنامه جایگزین یا جلوگیری از استفاده احتمالی، به مرجع مربوط مراجعه نمایید. صرفاً تهیه گذرنامه جدید، مسئولیت احتمالی شخصی را که سند قبلی را نگه داشته یا استفاده کرده است از بین نمی‌برد.
نمونه زیر برای شروع کار است و باید با توجه به واقعیت پرونده اصلاح شود. از بیان مطالبی که نمی‌توانید اثبات کنید خودداری کنید:
«اینجانب .......... فرزند .......... به شماره ملی .......... اعلام می‌کنم گذرنامه شماره .......... متعلق به اینجانب از تاریخ .......... در اختیار آقای/خانم/مؤسسه .......... قرار گرفته است. با وجود درخواست‌های مکرر و مطالبه کتبی در تاریخ ..........، نامبرده از تحویل گذرنامه خودداری کرده و علت قانونی قابل قبولی نیز اعلام نکرده است. با توجه به نیاز اینجانب به گذرنامه برای ..........، تقاضای بررسی موضوع، احراز سمت و علت نگهداری سند و اتخاذ تصمیم قانونی برای تحویل آن را دارم. مدارک هویتی، تصویر مستندات و دلایل مطالبه قبلی پیوست است. نام و نام خانوادگی، امضا و تاریخ»
اگر سند نزد یک مرجع قضایی است، متن باید خطاب به همان شعبه تنظیم شود و به جای اتهام‌زنی، درخواست رفع توقیف، تحویل اصل سند یا اجازه دسترسی به آن مطرح شود. در این وضعیت، ذکر شماره پرونده و علت نیاز به سند اهمیت بیشتری دارد.
هزینه رسیدگی به موضوع، به نوع اقدام بستگی دارد. مشاوره معاضدتی ممکن است بدون دریافت حق‌الوکاله انجام شود، اما برخی هزینه‌های اداری، ثبت درخواست، ارسال اظهارنامه یا دادرسی، حسب مورد، ممکن است جداگانه مطرح باشد. فردی که توان پرداخت هزینه‌های قانونی را ندارد، می‌تواند درباره اعسار از هزینه دادرسی یا حمایت‌های موجود از مرجع رسیدگی‌کننده سؤال کند. هیچ مهلت واحدی برای همه پرونده‌های استرداد گذرنامه وجود ندارد؛ فوریت سفر، نزدیک بودن زمان پرواز و احتمال خروج یا انتقال سند، ضرورت اقدام سریع را بیشتر می‌کند.
مرجع صالح نیز بر اساس وضعیت تعیین می‌شود: برای سندی که نزد دادسرا یا دادگاه است، همان مرجع قضایی؛ برای موضوعات اجرایی، واحد اجرای احکام یا مرجع صادرکننده تصمیم؛ و برای رفتار شخص خصوصی، مرجع قضایی محل وقوع رفتار یا محل اقامت طرف، مطابق قواعد صلاحیت. مراجعه مستقیم به اداره گذرنامه زمانی نتیجه‌بخش است که مشکل اداری یا صدور سند مطرح باشد؛ این اداره معمولاً نمی‌تواند دستور قضایی مربوط به توقیف یا ممنوع‌الخروجی را لغو کند.
صرف رابطه زوجیت، حق نامحدود برای نگهداری گذرنامه دیگری ایجاد نمی‌کند. اگر گذرنامه بدون رضایت یا پس از مطالبه رسمی تحویل داده نشود، باید شرایط گرفتن سند و علت امتناع بررسی شود و سپس مسیر مناسب انتخاب گردد.
خیر. استرداد فیزیکی سند و رفع ممنوع‌الخروجی دو موضوع جدا هستند. اگر دستور ممنوع‌الخروجی وجود داشته باشد، باید از مرجع صادرکننده یا مرجع اجرای آن درخواست بررسی و رفع اثر شود.
ابتدا مطالبه کتبی و مستند انجام دهید و قرارداد و رسید تحویل را نگه دارید. سپس با توجه به نحوه دریافت سند و وجود تهدید یا اجبار، برای مشاوره درباره شکایت یا درخواست حقوقی اقدام کنید.
خیر. درخواست باید بررسی و شرایط متقاضی احراز شود. علاوه بر توان مالی، قابل پیگیری بودن موضوع و ضرورت داشتن وکیل نیز ممکن است بررسی شود. بهتر است مدارک مالی و اسناد پرونده کامل ارائه شود.
به شعبه رسیدگی‌کننده مراجعه و درخواست رفع توقیف یا تحویل سند را ثبت کنید. ضرورت سفر و مدارک شناسایی را ضمیمه کنید و تا زمان تصمیم مرجع قضایی، از اقدام خودسرانه یا ادعای مفقودی خلاف واقع خودداری نمایید.
خیر. گاهی ارسال مطالبه رسمی و طرح درخواست حقوقی کافی است و گاهی موضوع به دستور قضایی یا اجرای حکم مربوط می‌شود. انتخاب مسیر باید بر اساس دلیل نگهداری، رفتار طرف مقابل و هدف شما انجام شود.
برای بازگرداندن گذرنامه، ابتدا باید مشخص شود سند نزد چه شخص یا مرجعی است و چرا تحویل نمی‌شود. اگر گذرنامه توسط شخص خصوصی نگهداری می‌شود، مطالبه کتبی، جمع‌آوری مدارک و سپس انتخاب مسیر حقوقی یا کیفری اهمیت دارد. اگر سند در پرونده قضایی توقیف شده یا ممنوع‌الخروجی وجود دارد، پیگیری باید از همان مرجع انجام شود. استفاده از وکیل رایگان برای بازگرداندن گذرنامه از طریق واحدهای معاضدت قضایی امکان‌پذیر است، اما نیازمند ثبت درخواست و احراز شرایط است. اقدام سریع، پرهیز از ادعاهای اثبات‌نشده و ارائه مدارک کامل، مهم‌ترین عوامل افزایش شانس موفقیت در این فرایند هستند.