آیا شخصی بدون اجازه در ملک شما سکونت دارد یا آن را در اختیار گرفته است؟ پاسخ این است که برای بازپسگرفتن ملک، معمولاً باید اثبات و احراز مالکیت و خلع ید را با ارائه دلیل معتبر و طرح دعوا در مرجع صالح پیگیری کنید. خلع ید زمانی مطرح میشود که مالک، رفع تصرف شخصی را بخواهد که بدون رضایت او ملک غیرمنقول را در اختیار دارد؛ بنابراین صرف ادعای مالکیت یا نارضایتی از حضور متصرف، بهتنهایی برای صدور حکم کافی نیست.
مهمترین شرط، اثبات مالکیت خواهان بر ملک است. در املاک ثبتشده، سند رسمی مالکیت معمولاً قویترین دلیل محسوب میشود؛ اما در املاک فاقد سابقه روشن ثبتی، قرارداد، مبایعهنامه، مدارک پرداخت، گواهی انحصار وراثت، آرای قبلی و سایر قرائن نیز ممکن است برای احراز حق بررسی شوند. خوانده نیز باید متصرف ملک باشد و تصرف او بدون اجازه یا مجوز قانونی مالک صورت گرفته باشد.
خلع ید با تخلیه ید تفاوت دارد. تخلیه معمولاً درباره رابطه قراردادی، مانند اجاره، مطرح میشود و مالکیت خواهان بر ملک مورد اختلاف نیست؛ اما در خلع ید، مبنای اصلی دعوا مالکیت است. همچنین دعوای تصرف عدوانی بیشتر بر سابقه تصرف و خروج غیرقانونی متصرف از آن تمرکز دارد و در برخی موارد، بدون اثبات مالکیت نیز قابل طرح است.
سند عادی بهتنهایی همیشه نتیجه دعوا را تضمین نمیکند؛ زیرا اعتبار آن، زنجیره انتقال، مالکیت فروشنده و وضعیت ثبتی ملک باید بررسی شود. در چنین پروندهای، اثبات و احراز مالکیت و خلع ید ممکن است نیازمند رسیدگی همزمان به اعتبار معامله یا الزام به تنظیم سند رسمی نیز باشد.
اصل کلی این است که دعوای مربوط به مالکیت و تصرف ملک در دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک مطرح شود؛ با این حال، صلاحیت نهایی میتواند به ارزش خواسته، نوع دعوا و مقررات جاری درباره صلاحیت مراجع بستگی داشته باشد. روند معمول شامل ثبت دادخواست، پرداخت هزینه دادرسی، ارائه اسناد، ابلاغ به خوانده، تشکیل جلسه، بررسی کارشناسی یا تحقیق محلی در صورت نیاز و سپس صدور رأی است.
اگر مالکیت خواهان روشن نباشد، ممکن است دادگاه ابتدا یا همزمان به ادعای مالکیت رسیدگی کند. پس از قطعیشدن حکم و فراهمبودن شرایط اجرا، اجرای احکام نسبت به رفع تصرف اقدام میکند. تعیین هزینه دادرسی و کارشناسی به ارزش منطقهای یا معاملاتی ملک، نوع خواسته و تصمیم مرجع رسیدگی وابسته است و بدون بررسی مشخصات ملک نمیتوان مبلغ واحدی اعلام کرد.
فرض کنید سارا مالک رسمی یک قطعه زمین است، اما برادرش بدون قرارداد و اجازه، در آن دیوارکشی کرده و از زمین استفاده میکند. سارا با ارائه سند رسمی، نقشه ثبتی و مدارک تصرف، دعوای اثبات و احراز مالکیت و خلع ید مطرح میکند. اگر دادگاه مالکیت او و تصرف بدون مجوز برادرش را احراز کند، احتمال صدور حکم به رفع تصرف وجود دارد؛ اما اگر برادر ادعا کند ملک پیشتر به او فروخته شده است، اعتبار آن قرارداد و سایر دلایل نیز باید بررسی شود.
در اثبات و احراز مالکیت و خلع ید، مالکیت، هویت متصرف، حدود دقیق ملک و غیرمجازبودن تصرف باید مستند و قابل اثبات باشد. انتخاب عنوان صحیح دعوا، گردآوری مدارک و بررسی سوابق ثبتی پیش از ثبت دادخواست، از اطاله دادرسی و رد احتمالی دعوا جلوگیری میکند.