آیا اثر انگشت گرفتن از فرد فوتشده یا شخص بیسواد، بهتنهایی سند معتبر ایجاد میکند؟ خیر؛ اثر انگشت از مرده و بی سواد بهتنهایی دلیل قطعی برای اثبات معامله، رضایت یا امضای سند نیست و اعتبار آن به زمان اخذ، هویت شخص، وضعیت اراده، محتوای نوشته، نحوه تنظیم سند و سایر دلایل بستگی دارد. پس از فوت، شخص دیگر امکان اعلام اراده یا تنفیذ معامله را ندارد و هر ادعایی درباره سند باید با دقت و از طریق ادله قابل قبول بررسی شود.
اگر اثر انگشت در زمان حیات شخص و هنگام تنظیم سند گرفته شده باشد، موضوع اصلی اثبات انتساب و صحت رضایت اوست؛ اما اگر پس از فوت از بدن وی اثر انگشت گرفته شود، این اقدام ممکن است برای شناسایی هویت در امور پزشکی قانونی یا انتظامی کاربرد داشته باشد، نه ایجاد قرارداد یا اجازه برای انتقال مال. همچنین اثر انگشت پس از مرگ، جایگزین امضا یا اعلام اراده پیشین شخص نمیشود.
در دعاوی مربوط به ارث، فروش مال، اقرار یا وکالت، دادگاه معمولاً مجموعهای از قرائن را بررسی میکند؛ از جمله تاریخ سند، گواهی فوت، سوابق بانکی، شهادت شهود، اسناد رسمی، وضعیت جسمی و ذهنی شخص و رابطه او با تنظیمکنندگان سند. بنابراین صرف وجود اثر انگشت، بدون احراز شرایط تنظیم نوشته، نتیجه دعوا را قطعی نمیکند.
بیسوادی بهخودیخود موجب بیاعتباری همه اسناد شخص نیست. با این حال، باید روشن باشد که مفاد سند برای او خوانده و به زبان قابل فهم توضیح شده و وی با آگاهی آن را پذیرفته است. در اسناد رسمی، سردفتر یا مقام تنظیمکننده باید مقررات مربوط به احراز هویت، اهلیت و نحوه اعلام اراده را رعایت کند. در نوشتههای عادی نیز بهتر است مشخصات فرد، موضوع تعهد، نحوه توضیح متن و حضور گواهان بهطور روشن درج شود.
در مرحله نخست، اصل سند باید ارائه شود؛ تصویر، اسکن یا رونوشت ناقص ممکن است برای ارزیابی اولیه مفید باشد، اما همیشه جای اصل را نمیگیرد. سپس میتوان از دادگاه درخواست کارشناسی اثر انگشت، بررسی جوهر و کاغذ، تطبیق خط و امضا، و بررسی تقدم و تأخر نوشتهها را مطرح کرد. کارشناسی فقط درباره امور فنی اظهارنظر میکند و تشخیص نهایی اعتبار حقوقی سند با مرجع رسیدگی است.
اعتراض به سند باید بر اساس ایراد مشخص مطرح شود؛ مانند انکار انتساب، ادعای جعل، اثبات فقدان اهلیت، اکراه، اشتباه یا بیاعتباری موضوع معامله. مهلت و شیوه اقدام به نوع سند و دعوا بستگی دارد؛ بنابراین پیش از هر اقدام، اصل سند و تاریخ اطلاع از آن باید بررسی شود.
فرض کنید پس از فوت پدری، یکی از فرزندان نوشتهای عادی ارائه کند که در آن، پدر خانه را به او واگذار کرده و اثر انگشت از مرده و بی سواد در پایین برگه دیده میشود. سایر ورثه میتوانند درباره زمان تنظیم نوشته، وضعیت هوشیاری پدر، نحوه توضیح متن، اصالت اثر انگشت و امکان وجود اجبار یا جعل تحقیق کنند. اگر احراز شود اثر انگشت بعد از فوت گرفته شده، این موضوع بهتنهایی قرارداد را ایجاد نمیکند؛ اما اگر سند مربوط به زمان حیات باشد، نتیجه به مجموعه مدارک و نظر مرجع رسیدگی وابسته خواهد بود.
اثر انگشت از مرده و بی سواد نه خودبهخود معتبر است و نه خودبهخود بیاعتبار. درباره متوفی، زمان اخذ اثر انگشت و وجود اراده در زمان حیات تعیینکننده است؛ درباره شخص بیسواد نیز فهم واقعی مفاد و رعایت تشریفات اهمیت دارد. نگهداری اصل سند، جمعآوری مدارک پزشکی و مالی و دریافت نظر حقوقی پیش از طرح دعوا، از تصمیمهای شتابزده و هزینههای اضافی جلوگیری میکند.