آیا میتوان ملکی را که شخص دیگری در آن سکونت دارد یا آن را در اختیار گرفته است اجاره داد؟ بله، اما اجاره ملک تصرف شده بدون بررسی سمت متصرف و امکان تحویل، میتواند برای موجر و مستأجر اختلاف و مسئولیت ایجاد کند. مالک اصولاً حق اجارهدادن ملک خود را دارد، ولی باید بتواند مورد اجاره را در زمان مقرر به مستأجر تحویل دهد؛ در غیر این صورت، مستأجر ممکن است الزام موجر به تحویل، فسخ قرارداد یا مطالبه خسارت را مطرح کند.
نخست باید مشخص شود متصرف فعلی با اجازه مالک در ملک حضور دارد یا بدون مجوز آن را در اختیار گرفته است. وجود قرارداد اجاره قبلی، حق سکونت، دستور قضایی، رهن، وکالت یا ادعای مالکیت، هرکدام آثار متفاوتی دارند. صرف سند مالکیت، همیشه به معنای امکان تحویل فوری ملک نیست. اگر ملک در اختیار مستأجر قبلی باشد، باید تاریخ پایان اجاره، شرایط تخلیه و احتمال تمدید بررسی شود.
اعتبار قرارداد، به مالکیت موجر، حدود اختیار او و موضوع قرارداد بستگی دارد. اگر موجر مالک یا نماینده قانونی مالک باشد، انعقاد قرارداد ممکن است معتبر باشد؛ اما اعتبار قرارداد الزاماً به معنای تحویل فوری ملک نیست. در اجاره ملک تصرف شده، بهتر است در قرارداد صریحاً وضعیت فعلی، هویت متصرف، زمان پیشبینیشده برای تخلیه و مسئولیت هر طرف نوشته شود.
اگر موجر از وجود متصرف آگاه بوده و آن را پنهان کرده باشد، رفتار او میتواند موجب ادعای فریب، تخلف قراردادی یا مطالبه خسارت شود؛ تشخیص نهایی به مدارک و مفاد قرارداد بستگی دارد. همچنین مستأجر جدید نباید شخصاً اقدام به بیرونکردن متصرف، تعویض قفل یا قطع انشعابات کند، زیرا این اقدامات ممکن است برای او مسئولیت مدنی یا کیفری ایجاد کند.
مسیر پیگیری به نوع تصرف بستگی دارد. در برابر مستأجر قبلی، معمولاً باید قرارداد، پایان مدت یا دلیل قانونی تخلیه بررسی و سپس از مرجع صالح درخواست مناسب مطرح شود. در برابر متصرف بدون اجازه، دعوا میتواند بر مبنای مالکیت و سابقه تصرف، مانند خلع ید یا رفع تصرف، انتخاب شود. عنوان دعوا را نمیتوان صرفاً بر اساس گفته طرفین تعیین کرد و انتخاب نادرست ممکن است رسیدگی را طولانی کند.
فرض کنید مالک آپارتمانی را که هنوز مستأجر قبلی در آن سکونت دارد، برای ماه آینده به شخص دیگری اجاره میدهد و در قرارداد مینویسد ملک تا آن تاریخ تحویل خواهد شد. اگر مستأجر قبلی تخلیه نکند و مالک نیز نتواند ملک را تحویل دهد، مستأجر جدید میتواند با ارائه قرارداد و رسید پرداخت، اجرای تعهد یا فسخ و خسارت را درخواست کند. نتیجه قطعی نیست و به شرطهای قرارداد، اطلاع مستأجر جدید از وضعیت ملک و اقدامات مالک بستگی دارد. در چنین شرایطی، عبارت اجاره ملک تصرف شده باید با ذکر دقیق ریسکها و تعهدات همراه باشد، نه صرفاً به عنوان عنوان قرارداد.
اجاره ملک تصرف شده ذاتاً ممنوع نیست، اما بدون احراز اختیار موجر و امکان تحویل، معامله پرریسکی است. پیش از امضا، وضعیت متصرف، قراردادهای قبلی، زمان تخلیه و ضمانت اجرای تأخیر را مکتوب کنید. دریافت وجه کامل پیش از روشنشدن وضعیت، اتکا به وعده شفاهی و اقدام خودسرانه علیه متصرف از اشتباهات مهم است. بررسی اسناد توسط وکیل یا مشاور حقوقی میتواند از طرح دعوای طولانی و پرداخت خسارت جلوگیری کند.