آیا یکی از ورثه میتواند سهم خود را از خانه یا زمین باقیمانده مطالبه کند؟ بله؛ ادعای ارث از ملک با اثبات رابطه وراثت، تعلق ملک به متوفی و میزان سهم هر وارث امکانپذیر است، اما روش اقدام به وضعیت سند، توافق یا اختلاف میان ورثه و تصرف اشخاص دیگر بستگی دارد. صرف درج نام فرد در گواهی انحصار وراثت، مالکیت یک ملک مشخص را ثابت نمیکند و باید رابطه ملک با ترکه نیز احراز شود.
ابتدا باید فوت مورث و ورثه قانونی او از طریق گواهی انحصار وراثت مشخص شود. سپس لازم است ملک متعلق به متوفی بوده یا دستکم ادعای مالکیت او با دلایل معتبر قابل اثبات باشد. سند رسمی، مبایعهنامه، سوابق ثبتی، مدارک پرداخت ثمن، اسناد مالیاتی و شهادت مطلعان میتوانند در ارزیابی موضوع مؤثر باشند؛ البته ارزش هر دلیل به شرایط پرونده و تعارض آن با اسناد رسمی بستگی دارد.
اگر همه ورثه درباره مالکیت و نحوه تقسیم توافق داشته باشند، انتقال سهمها یا تقسیم ملک معمولاً از مسیر دفتر اسناد رسمی و با رعایت وضعیت ثبتی انجام میشود. در صورت اختلاف، ممکن است طرح دعوای تقسیم ترکه، افراز، فروش ملک مشاع یا اثبات مالکیت ضرورت پیدا کند. این عناوین یکسان نیستند و انتخاب نادرست خواسته میتواند موجب اطاله رسیدگی شود.
اگر سند ملک به نام شخص دیگری باشد، صرف ادعای وراثت کافی نیست و باید منشأ انتقال یا بیاعتباری سند نیز بررسی شود. همچنین وصیت، دیون متوفی، حقوق همسر، وجود ورثه محجور و معاملات انجامشده پیش از فوت میتوانند بر سهم قابل تقسیم اثر بگذارند.
پس از جمعآوری مدارک، باید وضعیت ثبتی ملک و خواسته دقیق مشخص شود. در اختلافات قضایی، دادخواست از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به مرجع صالح محل وقوع ملک ارسال میشود. چنانچه ملک قابل افراز نباشد، امکان درخواست فروش و تقسیم بهای آن میان صاحبان سهم مطرح میشود؛ تشخیص قابلیت افراز با توجه به مقررات ثبتی، نوع ملک و وضعیت مشاع انجام میگیرد.
پیش از طرح دعوا، بررسی سند و استعلام ثبتی اهمیت زیادی دارد. گاهی اختلاف واقعی درباره سهم نیست، بلکه ملک در رهن، بازداشت، دارای معارض یا فاقد سابقه روشن ثبتی است. هزینه دادرسی، حقالزحمه کارشناسی و هزینههای ثبتی نیز ثابت و یکسان نیست و به نوع دعوا، ارزش خواسته و اقدامات لازم بستگی دارد.
فرض کنید پدر خانواده فوت کرده و یک خانه دارای سند رسمی از او باقی مانده است. یکی از فرزندان بدون رضایت سایر ورثه در ملک سکونت دارد و از تقسیم آن خودداری میکند. وارث دیگر با ارائه گواهی انحصار وراثت و سند خانه، ادعای ارث از ملک را از طریق درخواست تقسیم ترکه یا اقدام متناسب مطرح میکند. دادگاه پس از بررسی مالکیت، تعداد ورثه و نظر کارشناسی درباره قابلیت تقسیم، ممکن است ملک را قابل افراز بداند یا فروش آن و تقسیم وجه میان ورثه را بررسی کند. نتیجه قطعی به مدارک، وضعیت ثبتی و دفاع طرفین وابسته است.
برای موفقیت در ادعای ارث از ملک باید میان اثبات وراثت، اثبات تعلق ملک به متوفی و تعیین شیوه تقسیم تفاوت گذاشت. پیش از هر اقدام، سند، سوابق ثبتی، بدهیهای متوفی، وصیت و وضعیت تصرف ملک بررسی شود. تنظیم خواسته دقیق و انتخاب مسیر مناسب، بهویژه در ملکهای مشاع یا فاقد سند رسمی، از اشتباه و هزینه اضافی جلوگیری میکند.