اگر کودک از سوی پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، عمه یا سایر بستگان پدری آزار ببیند، چه اقدامی باید انجام داد؟ در وضعیت اذیت و آزار کودک توسط خانواده پدری، نخست باید امنیت فوری کودک تأمین و سپس موضوع از طریق اورژانس اجتماعی، پلیس یا دادسرا گزارش شود؛ نوع اقدام حقوقی به شدت آزار، رابطه مرتکب با کودک و مدارک موجود بستگی دارد.
آزار فقط کتکزدن نیست. رفتارهایی مانند تهدید، تحقیر مداوم، حبسکردن، محرومیت شدید از نیازهای ضروری، سوءاستفاده جنسی، وادارکردن کودک به کارهای خطرناک یا بیتوجهی جدی به سلامت او نیز ممکن است از مصادیق کودکآزاری باشد. قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، حمایت از کودک در برابر آسیبهای جسمی، روانی، اخلاقی و جنسی را مورد توجه قرار داده است.
برای تحقق مسئولیت کیفری، صرف اختلاف خانوادگی یا ادعای بدون قرینه کافی نیست؛ رفتار مشخص، وضعیت کودک، قصد یا بیاحتیاطی مرتکب و نتیجه عمل بررسی میشود. ممکن است یک رفتار همزمان عنوانهایی مانند ضربوجرح، تهدید، توهین، سلب آزادی یا جرائم شدیدتر داشته باشد.
در پرونده اذیت و آزار کودک توسط خانواده پدری، مدارک باید بدون فشار به کودک و از راه قانونی جمعآوری شوند. مهمترین موارد عبارتاند از:
ضبط مخفیانه، انتشار تصاویر کودک در شبکههای اجتماعی یا وادارکردن او به تکرار اظهارات، ممکن است به حقوق کودک آسیب بزند و ارزش ادله را نیز کاهش دهد. بهتر است کودک در محیط تخصصی و بدون تلقین یا تهدید اظهارات خود را بیان کند.
در خطر فوری، تماس با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا پلیس ۱۱۰ اقدام مناسبی است. در صورت وجود جراحت، مراجعه فوری به مرکز درمانی و درخواست ثبت وضعیت پزشکی اهمیت دارد. پس از رفع خطر، میتوان با تنظیم شکایت در دادسرا یا کلانتری، موضوع را رسماً پیگیری کرد. دادسرا ممکن است برای تحقیق، معاینه، اخذ اظهارات، ارجاع به پزشکی قانونی و حمایت موقت از کودک اقدام کند.
اگر کودک نزد یکی از بستگان نگهداری میشود، باید موضوع حضانت، ملاقات و محل اقامت نیز جداگانه بررسی شود. درخواست محدودکردن یا نظارت بر ملاقات، تغییر محل نگهداری یا اقدامات حمایتی، به تشخیص مرجع قضایی و بر پایه مصلحت کودک انجام میگیرد. نسبت فامیلی، مصونیت ایجاد نمیکند و پدریبودن خانواده نیز مانع رسیدگی نیست.
فرض کنید مادری متوجه کبودیهای مکرر و ترس شدید فرزندش از رفتن به خانه مادربزرگ پدری میشود و کودک از اذیت و آزار کودک توسط خانواده پدری خبر میدهد. مادر ابتدا کودک را به مرکز درمانی میبرد، گزارش پزشکی و شرح مشاهدات مدرسه را دریافت میکند و با ۱۲۳ تماس میگیرد. سپس شکایت ثبت میشود. در این وضعیت، نتیجه پرونده به گزارش پزشکی قانونی، اظهارات معتبر، تحقیقات مددکاری و تشخیص مقام قضایی بستگی دارد و نمیتوان صرفاً بر اساس ادعای اولیه، محکومیت قطعی را پیشبینی کرد.
تهدید مرتکب، مذاکره طولانی برای حفظ آبرو، پسگرفتن شکایت بدون تأمین امنیت، انتشار عمومی نام و تصویر کودک، یا بازجویی مکرر از او از اشتباهات مهم است. همچنین نباید کودک را برای ملاقات اجباری به محیط ناامن فرستاد. در اذیت و آزار کودک توسط خانواده پدری، اولویت با ایمنی، سلامت روان و ثبت بیطرفانه واقعیتهاست؛ برای تصمیمهای پیچیده، مشورت با وکیل خانواده یا کیفری آشنا با پروندههای اطفال ضروری است.
آزار کودک موضوعی خانوادگیِ قابل چشمپوشی نیست. گزارش سریع، حفظ مدارک، مراجعه به پزشکی قانونی و استفاده از حمایت اورژانس اجتماعی میتواند از تکرار آسیب جلوگیری کند. مرجع قضایی با توجه به شدت رفتار و مصلحت کودک درباره مسئولیت کیفری، محدودیت ملاقات یا سایر اقدامات حمایتی تصمیم میگیرد.