آیا نوه میتواند از مادربزرگ خود ارث ببرد؟ پاسخ این است که ارث نوه از مادر بزرگ به وضعیت فرزندان مادربزرگ و زمان فوت والد نوه بستگی دارد؛ اگر فرزند مادربزرگ، یعنی پدر یا مادر نوه، هنگام فوت مادربزرگ زنده باشد، نوه معمولاً مستقیماً از مادربزرگ ارث نمیبرد. اما اگر آن فرزند پیش از مادربزرگ فوت کرده باشد، امکان جانشینی نوهها و دریافت سهم مقرر قانونی وجود دارد.
در نظام ارث ایران، خویشاوندان نزدیکتر، خویشاوندان دورتر را از ارث محروم میکنند. بنابراین وجود هر یک از فرزندان مادربزرگ، مانع ارث بردن مستقیم نوهها خواهد بود؛ حتی اگر نوه رابطه عاطفی نزدیکتری با مادربزرگ داشته باشد یا سالها از او مراقبت کرده باشد. مراقبت، پرداخت هزینهها یا سکونت با مادربزرگ، بهخودیخود سبب ایجاد حق ارث نمیشود.
اگر پدر یا مادر نوه پیش از مادربزرگ فوت کرده باشد، نوهها ممکن است به جای او در سهمی که به والدشان تعلق میگرفت قرار گیرند. تقسیم این سهم میان فرزندان متوفی، با توجه به جنسیت و تعداد آنان انجام میشود؛ در حالت معمول، سهم پسر دو برابر سهم دختر است. البته وجود همسر یا پدر و مادر مادربزرگ و سایر وراث میتواند مقدار نهایی ترکه را تغییر دهد.
گاهی نوه وارث قانونی نیست، اما مادربزرگ در وصیتنامه برای او مالی تعیین کرده است. وصیت تا یکسوم دارایی، بدون نیاز به اجازه وراث، قابل اجراست و وصیت نسبت به بیش از یکسوم، به اجازه وراث پس از فوت نیاز دارد. همچنین در برخی شرایط خاص، مقررات وصیت واجب ممکن است برای فرزندانِ فرزند فوتشده مطرح شود؛ این موضوع با ارث مستقیم تفاوت دارد و به زمان فوت والد نوه، نوع رابطه خانوادگی و وضعیت سایر ورثه وابسته است.
برای بررسی ارث نوه از مادر بزرگ ابتدا باید رابطه نسبی، زمان فوت اشخاص و فهرست کامل وراث مشخص شود. مدارک معمول عبارتاند از:
پس از اخذ گواهی انحصار وراثت، سهم هر شخص بررسی میشود و برای انتقال ملک یا دریافت دارایی، پرداخت مالیات و ارائه مدارک مالکیت نیز ممکن است لازم باشد. اختلاف درباره نسب، وصیت یا مالکیت اموال باید از طریق مرجع قضایی صالح پیگیری شود.
فرض کنید مادربزرگی فوت کرده و یکی از دختران او چند سال پیش از مادربزرگ درگذشته است. اگر آن دختر دو فرزند داشته باشد، این دو نوه میتوانند در سهمی که مادرشان در صورت زنده بودن دریافت میکرد قرار گیرند. در این مثال، ارث نوه از مادر بزرگ به معنای تقسیم مستقیم تمام اموال میان نوهها نیست؛ ابتدا سهم فرضی مادر آنان محاسبه و سپس میان فرزندان او تقسیم میشود. اگر مادر نوه پس از مادربزرگ فوت کرده باشد، وضعیت متفاوت است؛ زیرا سهم او ابتدا ایجاد شده و سپس به وراث خودش منتقل میشود.
برای تعیین ارث نوه از مادر بزرگ نمیتوان تنها به عنوان «نوه» یا داشتن وصیت شفاهی استناد کرد. زنده یا فوتشده بودن والد نوه در زمان فوت مادربزرگ، وجود فرزندان دیگر، وصیتنامه و اسناد رسمی، عوامل اصلی تصمیمگیری هستند. پیش از فروش، تقسیم یا انتقال اموال، دریافت انحصار وراثت و بررسی دقیق شجره خانوادگی و مدارک توصیه میشود.