آیا پس از هبه کردن مال میتوان مبلغ یا ارزش آن را پس گرفت؟ پاسخ این است که استرداد ثمن مال هبه شده بهصورت خودکار امکانپذیر نیست؛ زیرا هبه اصولاً عقدی رایگان است و موضوع اصلی آن، بازگرداندن عین مال از طریق رجوع از هبه است، نه مطالبه قیمت یا ثمن. بااینحال، اگر هبه باطل بوده، مال به دیگری منتقل شده، یا دریافت وجه بر مبنای معاملهای جداگانه انجام شده باشد، امکان طرح دعوای مناسب وجود دارد.
هبه زمانی شکل میگیرد که یک شخص، مال خود را رایگان به دیگری تملیک کند و مال نیز به قبض متهب برسد. پس از قبض، واهب در بسیاری از موارد میتواند از هبه رجوع کند؛ اما رجوع باید با وضعیت فعلی مال و شرایط قانونی سازگار باشد. در صورت رجوع معتبر، اصل بر بازگشت عین موهوبه به مالک پیشین است.
بنابراین، اگر موضوع هبه یک خودرو یا ملک باشد و شرایط رجوع وجود داشته باشد، خواسته اصلی معمولاً استرداد عین مال و آثار ناشی از آن است، نه دریافت قیمت روز مال.
ثمن، مبلغی است که در برابر فروش مال پرداخت میشود؛ درحالیکه هبه، اصولاً معاملهای بدون عوض است. اگر واهب پس از هبه، وجهی از متهب دریافت کرده باشد، باید بررسی شود این وجه بابت فروش، صلح، عوض هبه یا تعهدی مستقل پرداخت شده است. عنوان دعوا بر اساس واقعیت رابطه طرفین تعیین میشود و صرف استفاده از عبارت استرداد ثمن مال هبه شده برای اثبات حق کافی نیست.
اگر متهب مال را فروخته باشد، فروش آن لزوماً به معنای تعلق ثمن معامله به واهب نیست؛ مگر اینکه رجوع از هبه پیش از انتقال انجام شده باشد، انتقال باطل یا قابل بیاعتباری باشد، یا قرارداد مستقلی درباره پرداخت وجه وجود داشته باشد. در چنین وضعی، ممکن است دعواهایی مانند ابطال معامله، اعلام بطلان، مطالبه وجه یا اجرتالمثل مطرح شود؛ اما انتخاب عنوان نادرست میتواند موجب رد دعوا شود.
مدارک باید هم اصل رابطه حقوقی و هم مبنای مطالبه را نشان دهند. مهمترین اسناد عبارتاند از:
در املاک، مشخصات ثبتی و سوابق نقلوانتقال اهمیت ویژه دارد. همچنین باید بررسی شود که آیا مال در رهن، توقیف یا متعلق حق شخص دیگری قرار گرفته است یا خیر.
فرض کنید سارا آپارتمانی را به برادرش هبه میکند و پس از قبض، برادر آپارتمان را میفروشد. سارا نمیتواند صرفاً با عنوان استرداد ثمن مال هبه شده کل مبلغ فروش را مطالبه کند؛ زیرا ابتدا باید امکان رجوع از هبه، زمان رجوع، اعتبار انتقال و وجود هرگونه توافق درباره عوض بررسی شود. اگر انتقال پیش از رجوع و بهصورت معتبر انجام شده باشد، نتیجه با حالتی که معامله پس از رجوع یا بدون اختیار قانونی انجام شده، متفاوت خواهد بود.
ابتدا قرارداد و مدارک بررسی و در صورت امکان اظهارنامه رسمی ارسال میشود. سپس، با توجه به ارزش و ماهیت مال، دادخواست مناسب در مرجع صالح ثبت خواهد شد. خواسته باید دقیق باشد؛ برای نمونه، رجوع از هبه و استرداد عین، ابطال انتقال، مطالبه وجه یا خسارت، هرکدام شرایط متفاوتی دارند. پیش از طرح دعوا، تشخیص اینکه رابطه طرفین هبه، فروش، صلح یا قرض بوده، اهمیت اساسی دارد.
در استرداد ثمن مال هبه شده نتیجه پرونده به عنوان قرارداد، قبض، امکان رجوع، انتقال مال و مدارک پرداخت وابسته است. هبه رایگان با فروش تفاوت دارد و معمولاً نخست باید بازگرداندن عین مال بررسی شود. تنظیم خواسته دقیق و ارائه اسناد معتبر، از مهمترین عوامل موفقیت در این نوع پرونده است.