آیا میتوان نسبت به رأی یا تصمیم دیوان عالی کشور اعتراض کرد؟ پاسخ کوتاه این است که اعتراض به دیوان عالی کشور به شکل یک تجدیدنظرخواهی عادی پیشبینی نشده و راه پیگیری، به نوع رأی، موضوع پرونده و جایگاه شخص معترض بستگی دارد. دیوان عالی کشور اصولاً مرجع فرجامی و نظارتی است، نه مرجع تجدیدنظر نسبت به آرای خودش؛ بنابراین باید ابتدا مشخص شود تصمیم مورد نظر، رأی فرجامی، رأی ابرام یا نقض، یا تصمیمی درباره اعاده دادرسی است.
تجدیدنظرخواهی معمولاً نسبت به آرای دادگاه نخستین یا در موارد قانونی نسبت به آرای دادگاه تجدیدنظر مطرح میشود. دیوان عالی کشور در حدود صلاحیت قانونی خود، پرونده را از جهت رعایت مقررات، تشریفات و انطباق رأی با قانون بررسی میکند. تصمیم این مرجع معمولاً پایان مرحله فرجامی است و برای آن، مرحله تجدیدنظر دیگری در نظر گرفته نشده است.
با این حال، پایان مرحله فرجامی به معنای بسته بودن همه راهها نیست. در برخی وضعیتها، راهکارهایی مانند اعاده دادرسی، اعتراض شخص ثالث، اصلاح اشتباهات شکلی یا درخواست بررسی فوقالعاده ممکن است مطرح شود. انتخاب راه درست، بدون بررسی رأی و سوابق پرونده، میتواند باعث از دست رفتن فرصت قانونی شود.
مهلت، مرجع دریافتکننده و مدارک، بر اساس نوع درخواست تعیین میشود و نمیتوان برای همه پروندهها یک زمان ثابت اعلام کرد. معمولاً باید تصویر رأی دیوان و آرای مراحل پیشین، ابلاغیهها، وکالتنامه، مدارک هویتی و مستنداتی که جهت قانونی اعتراض را ثابت میکند، آماده شود. در امور کیفری، شماره پرونده، دادنامه، شعبه صادرکننده و شرح دقیق جهت اعاده دادرسی اهمیت ویژه دارد.
ثبت درخواست ممکن است از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا مسیر اداری تعیینشده برای همان درخواست انجام شود. پیش از ثبت، باید بررسی شود که مهلت از تاریخ ابلاغ محاسبه میشود یا از تاریخ اطلاع معتبر، زیرا این موضوع در انواع درخواستها متفاوت است.
فرض کنید مهدی در یک پرونده کیفری پس از صدور رأی محکومیت، از مسیر فرجامی اقدام کرده و دیوان عالی کشور رأی را ابرام کرده است. او بعداً سندی پیدا میکند که در زمان رسیدگی در اختیارش نبوده و میتواند بیگناهی او را مؤثر نشان دهد. در این وضعیت، اعتراض به دیوان عالی کشور به معنای تجدیدنظرخواهی مجدد نیست؛ بلکه باید بررسی شود آیا سند جدید با یکی از جهات قانونی اعاده دادرسی انطباق دارد یا خیر. نتیجه نیز به اعتبار سند، ارتباط آن با موضوع اتهام و تشخیص مرجع صالح وابسته است.
اعتراض به دیوان عالی کشور عنوانی کلی برای چند مسیر متفاوت است و نباید آن را با تجدیدنظرخواهی عادی اشتباه گرفت. نوع پرونده، مفاد رأی، سمت معترض، تاریخ ابلاغ و دلیل اعتراض، مسیر صحیح را تعیین میکند. بررسی تخصصی پرونده پیش از اقدام، بهویژه در موضوعات کیفری و مهلتدار، برای جلوگیری از رد درخواست اهمیت اساسی دارد.