آیا ناتوانی مالی شوهر میتواند مانع جلب بابت نفقه شود؟ پاسخ این است که اعسار و حکم جلب نفقه به وضعیت پرونده، پذیرش اعسار، نحوه پرداخت اقساط و رفتار محکومعلیه بستگی دارد؛ صرف ادعای نداشتن توان مالی، بهتنهایی مانع اجرای حکم جلب نیست. اگر دادگاه اعسار را بپذیرد، معمولاً مبلغی بهعنوان پیشقسط و اقساط دورهای تعیین میکند و تا زمانی که اقساط طبق تصمیم دادگاه پرداخت شود، مبنای محکمی برای جلب وجود نخواهد داشت.
پس از صدور حکم قطعی نفقه و آغاز عملیات اجرایی، شوهر باید مبلغ محکومبه را بپردازد. اگر از پرداخت خودداری کند و اعسار او نیز پذیرفته نشده باشد، زوجه میتواند از اجرای احکام، توقیف اموال یا اعمال ضمانتاجراهای قانونی را درخواست کند. در صورت پذیرش اعسار، عدم پرداخت اقساط نیز ممکن است موجب درخواست رسیدگی مجدد، لغو ترتیب پرداخت یا صدور دستور جلب شود؛ البته تشخیص نهایی با مرجع قضایی و بر اساس وضعیت پرونده است.
اعسار یعنی شخص، با وجود بدهکار بودن، توان پرداخت یکجای محکومبه یا هزینههای مقرر را ندارد. این ادعا باید با اطلاعات واقعی و قابل بررسی مطرح شود. مدارک معمول عبارتاند از:
دادگاه ممکن است برای احراز توان مالی، حسابها، اموال و نقلوانتقالهای مالی را بررسی کند. پنهانکردن مال یا ارائه اطلاعات نادرست میتواند به رد اعسار و ایجاد مسئولیتهای قانونی منجر شود.
پذیرش اعسار به معنی بخشیدهشدن نفقه نیست؛ بدهی همچنان باقی است و باید مطابق حکم پرداخت شود. اگر پیشقسط یا اقساط در موعد مقرر پرداخت نشود، زوجه میتواند از اجرای احکام پیگیری کند. در چنین شرایطی، ارائه دلیل موجه مانند بیکاری غیرارادی، بیماری یا کاهش جدی درآمد ممکن است برای درخواست تعدیل اقساط مفید باشد، اما تا زمان صدور تصمیم جدید، اقساط قبلی اصولاً معتبر هستند.
در پروندههای اعسار و حکم جلب نفقه، تفاوت میان ناتوانی واقعی و امتناع از پرداخت اهمیت زیادی دارد. همچنین انتقال صوری اموال، برداشت غیرعادی از حسابها یا اشتغال پنهانی میتواند ادعای اعسار را تضعیف کند. از سوی دیگر، زوجه برای مطالبه نفقه باید مبلغ و بازه زمانی آن را بر اساس رأی دادگاه یا نظر کارشناس پیگیری کند.
فرض کنید دادگاه، همسر مریم را به پرداخت نفقه معوق محکوم و پس از بررسی مدارک، اعسار او را با تعیین پیشقسط و اقساط ماهانه میپذیرد. اگر او چند قسط را بدون دلیل قابل قبول پرداخت نکند، مریم میتواند از اجرای احکام اقدام کند. در این وضعیت، نتیجه اعسار و حکم جلب نفقه به متن رأی اعسار، تعداد اقساط معوق، توان مالی فعلی و تصمیم قاضی بستگی دارد و جلب خودکار و قطعی نیست.
محکومعلیه باید پیش از پایان مهلت پرداخت، دادخواست اعسار یا تعدیل اقساط را همراه با مدارک کامل ارائه کند و رسید پرداختها را نگه دارد. زوجه نیز باید از طریق اجرای احکام، توقیف اموال، استعلام دارایی و پیگیری اقساط اقدام کند. در صورت وجود اختلاف درباره تمکین یا اصل استحقاق نفقه، این موضوع ممکن است بر بخشهایی از مطالبه اثر بگذارد و باید جداگانه بررسی شود.
اعسار مانع مطلق اجرای حکم نفقه نیست، بلکه شیوه پرداخت بدهی را تغییر میدهد. رعایت اقساط، اعلام صادقانه دارایی و اقدام بهموقع برای تعدیل، خطر جلب را کاهش میدهد؛ در مقابل، عدم پرداخت بدون عذر و پنهانکردن اموال میتواند روند اجرای حکم را تشدید کند.