انگشت نگاری از روی لباس
اگر لباس در صحنه جرم پیدا شده باشد، پاسخ کوتاه این است که انگشت نگاری از روی لباس از نظر فنی ممکن است، اما در بیشتر موارد به دلیل بافت پارچه، چروک، جذب رطوبت و تماسهای متعدد، نتیجه قطعی و قابل اتکایی به دست نمیدهد. برای مثال، اگر فردی هنگام درگیری یقه یا بخش فلزی لباس را گرفته باشد، انگشت نگاری از روی لباس ممکن است در قسمتهای صاف مانند زیپ، دکمه، سگک یا پوشش پلاستیکی قابل بررسی باشد؛ با این حال، خود لباس باید سریعاً جمعآوری و بدون لمس اضافی به مرجع تخصصی تحویل شود.
لباس کشفشده میتواند علاوه بر آثار انگشت، حاوی DNA، لکه خون، الیاف، مو، آثار مواد شیمیایی یا نشانههای کشمکش باشد. بنابراین نباید بررسی آن را فقط به اثر انگشت محدود کرد. ارزش هر نتیجه زمانی بیشتر میشود که نحوه کشف لباس، محل قرار گرفتن آن، زنجیره نگهداری، زمان بررسی و ارتباط آن با سایر دلایل پرونده نیز روشن باشد.
آیا اثر انگشت روی پارچه باقی میماند؟
اثر انگشت زمانی بهتر باقی میماند که چربی و رطوبت طبیعی پوست روی یک سطح نسبتاً صاف منتقل شود. پارچه برخلاف شیشه، فلز یا پلاستیک، سطحی ناهموار و جاذب دارد. الیاف لباس ماده منتقلشده را پخش میکنند و خطوط ظریف برجستگیهای انگشت از شکل منظم خارج میشوند. شستوشو، تعریق، اصطکاک، باران و تاخوردگی نیز میتواند آثار احتمالی را از بین ببرد.
با وجود این، غیرممکن دانستن انگشت نگاری از روی لباس درست نیست. برخی لباسها دارای قسمتهای غیرپارچهای مانند دکمه فلزی، قفل، زیپ، روکش چرمی، پلاک تزئینی یا نوار پلاستیکی هستند که امکان بررسی آنها بیشتر است. همچنین نوع پارچه، رنگ، میزان تماس، تازه یا قدیمی بودن اثر و روش تخصصی مورد استفاده بر نتیجه اثر میگذارد.
کارشناس باید مشخص کند که آیا اثر مشاهدهشده واقعاً قابلیت تطبیق دارد یا فقط یک لکه و آلودگی نامشخص است. اثر ناقص یا مخدوش ممکن است برای شناسایی کافی نباشد. نتیجه منفی نیز لزوماً ثابت نمیکند که شخص مورد نظر لباس را لمس نکرده است؛ زیرا ممکن است اثر در اثر اصطکاک، شستوشو یا ماهیت نامناسب سطح باقی نمانده باشد.
ارزش اثباتی اثر انگشت روی لباس در پرونده
در پرونده کیفری، گزارش بررسی آثار فنی معمولاً یکی از دلایل قابل ارزیابی است، اما به تنهایی همیشه برای اثبات همه عناصر جرم کافی نیست. انگشت نگاری از روی لباس، حتی در صورت بهدستآمدن نتیجه مثبت، فقط میتواند وجود تماس احتمالی را نشان دهد؛ نه لزوماً زمان تماس، علت تماس یا ارتکاب جرم را. برای نمونه، ممکن است لباس پیش از وقوع حادثه در اختیار افراد مختلف بوده باشد.
دادگاه مجموعه دلایل را در کنار هم بررسی میکند. اظهارات شاکی و متهم، شهادت، تصاویر دوربین، دادههای مخابراتی، گزارش مأموران، آثار زیستی و نتیجه کارشناسی میتوانند در کنار یکدیگر تصویر دقیقتری ایجاد کنند. اگر لباس از محل عمومی، خودرو، محل کار یا خانه مشترک برداشته شده باشد، انتساب اثر انگشت به یک شخص باید با احتیاط بیشتری تحلیل شود.
اصالت و سلامت دلیل نیز اهمیت اساسی دارد. باید معلوم باشد چه کسی لباس را پیدا کرده، چه زمانی آن را بستهبندی کرده، آیا قبل از انتقال لمس شده یا شسته شده است و در چه شرایطی نگهداری شده است. هر نقصی در این زنجیره میتواند اعتبار نتیجه را کاهش دهد و زمینه اعتراض به گزارش فنی را فراهم کند.
اقدامات فوری برای حفظ لباس و آثار احتمالی
اگر لباس در اختیار شماست یا در محل حادثه پیدا شده، آن را تکان ندهید، نپوشید، نشویید و در اختیار افراد مختلف قرار ندهید. قرار دادن لباس در کیسه پلاستیکی در حالی که هنوز مرطوب است، ممکن است باعث ایجاد رطوبت و آسیب به آثار زیستی شود. بستهبندی باید متناسب با وضعیت لباس و توسط مأمور یا کارشناس انجام شود.
در صورتی که لباس خشک است، باید از تماس مستقیم دست با آن جلوگیری شود و مشخصات آن، محل کشف، تاریخ و ساعت تحویل ثبت گردد. اگر لباس خیس یا آلوده به خون است، موضوع را فوراً به مأموران یا مرجع قضایی اعلام کنید تا درباره شیوه مناسب خشککردن و بستهبندی تصمیم تخصصی گرفته شود.
درخواست بررسی باید روشن و مشخص باشد. میتوان از مرجع رسیدگی خواست لباس برای بررسی آثار انگشت، DNA، لکهها، الیاف و سایر آثار مرتبط به واحد تخصصی ارسال شود. بهتر است در درخواست، وضعیت فعلی لباس، محل کشف، افراد دارای دسترسی و نگرانی درباره احتمال از بین رفتن آثار توضیح داده شود. عکسهای اولیه، فیلم دوربین و نام شاهدان نیز باید حفظ شوند.
- از لمس، تا کردن یا جابهجایی غیرضروری لباس خودداری کنید.
- لباس را بدون هماهنگی با مرجع رسیدگی نشویید یا تعمیر نکنید.
- از محل کشف و وضعیت ظاهری آن عکس تهیه کنید، بدون اینکه خود لباس را دستکاری کنید.
- رسید تحویل، شماره پرونده و مشخصات مرجع دریافتکننده را نگه دارید.
- در صورت وجود آثار قابل مشاهده، از پاککردن یا نمونهبرداری شخصی خودداری کنید.
نحوه اعتراض به گزارش کارشناسی یا نتیجه منفی
اگر کارشناسی اعلام کند که اثر قابل تطبیق نیست، اعتراض باید بر پایه ایراد مشخص مطرح شود؛ برای مثال، بررسینشدن قسمت فلزی لباس، نامشخص بودن روش آزمایش، فقدان توضیح درباره وضعیت بستهبندی یا بیتوجهی به آثار زیستی. صرف نارضایتی از نتیجه، معمولاً برای بیاعتبار کردن آن کافی نیست.
در پروندهای که انگشت نگاری از روی لباس در آن انجام شده است، میتوان درخواست مطالعه گزارش، مشاهده تصاویر آثار، توضیح درباره نمونهبرداری و ارجاع موضوع به کارشناس یا هیأت کارشناسی دیگر را مطرح کرد. این اقدام باید پیش از تصمیم نهایی یا در مهلتی که مرجع رسیدگی تعیین میکند انجام شود. مهلت اعتراض به نوع تصمیم، مرحله پرونده و ابلاغ انجامشده بستگی دارد؛ بنابراین نباید منتظر پایان رسیدگی ماند.
اگر لباس بدون صورتجلسه تحویل گرفته شده یا مشخص نیست چه افرادی آن را لمس کردهاند، این موضوع باید دقیقاً در لایحه یا اظهارات ثبت شود. همچنین میتوان درخواست کرد آثار بهدستآمده با نمونههای اشخاص مرتبط مقایسه شود، مشروط بر اینکه نمونهگیری و تطبیق از مسیر قانونی و تخصصی انجام گیرد.
هزینه، مرجع پیگیری و زمان بررسی
مرجع صالح به مرحله پرونده و نوع موضوع بستگی دارد. در مرحله تحقیقات، موضوع معمولاً از طریق کلانتری، ضابطان دادگستری یا شعبه تحقیق پیگیری میشود و ارجاع به واحد تشخیص هویت یا آزمایشگاه تخصصی با دستور مرجع رسیدگی انجام میگیرد. اگر پرونده در دادگاه باشد، درخواست باید به همان شعبه ارائه شود تا درباره بررسی تکمیلی تصمیم بگیرد.
هزینه بررسی به نوع آزمایش، تعداد نمونهها، دستور مقام قضایی و تعرفههای جاری وابسته است و مبلغ ثابتی برای همه پروندهها وجود ندارد. در بسیاری از پروندههای کیفری، هزینه اقدامات کارشناسی بر اساس تصمیم مرجع رسیدگی تعیین میشود. پیش از پرداخت، باید روشن شود هزینه مربوط به کدام بررسی است و رسید آن دریافت شود.
برای این موضوع مهلت واحد و یکسانی که در همه پروندهها اعمال شود وجود ندارد. آثار فنی با گذشت زمان و تماس بیشتر از بین میروند، بنابراین درخواست بررسی باید فوراً مطرح شود. اگر ابلاغی برای اعتراض به گزارش یا تصمیم قضایی صادر شده باشد، همان مهلت مندرج در ابلاغ اهمیت دارد.
پرسشهای متداول
آیا پیدا شدن لباس به تنهایی جرم را ثابت میکند؟
خیر. لباس یک قرینه یا شیء مرتبط با پرونده است و ارزش آن به محل کشف، نحوه نگهداری، ارتباط با واقعه و نتایج آزمایشهای فنی بستگی دارد. انتساب جرم نیازمند ارزیابی مجموعه دلایل است.
آیا اثر انگشت روی لباس حتماً متعلق به آخرین فرد لمسکننده است؟
خیر. اثر انگشت زمان تماس را مشخص نمیکند. ممکن است اثر در زمان دیگری ایجاد شده باشد یا لباس پیش از حادثه توسط شخص دیگری لمس شده باشد. شرایط صحنه و سایر قرائن باید این موضوع را روشن کنند.
اگر لباس شسته شده باشد، آیا بررسی آن بیفایده است؟
نه لزوماً. شستوشو ممکن است اثر انگشت و برخی آثار را از بین ببرد، اما امکان باقیماندن DNA، پارگی، لکه، الیاف یا آثار دیگر وجود دارد. تشخیص قابلیت بررسی فقط با مشاهده و آزمایش تخصصی ممکن است.
آیا شاکی میتواند شخصاً لباس را به آزمایشگاه تحویل دهد؟
بهتر است چنین کاری انجام نشود؛ زیرا نحوه تحویل شخصی ممکن است درباره اصالت و زنجیره نگهداری تردید ایجاد کند. مسیر امنتر، ثبت موضوع نزد مرجع قضایی یا ضابط و تحویل رسمی با صورتجلسه است.
برای اعتراض به نتیجه آزمایش چه اقدامی لازم است؟
باید گزارش را دریافت و ایرادهای فنی یا شکلی آن را مشخص کرد؛ سپس در مهلت مقرر، درخواست توضیح، بررسی مجدد یا ارجاع به کارشناس دیگر ارائه داد. استفاده از نظر وکیل یا کارشناس رسمی میتواند به تنظیم اعتراض دقیق کمک کند.
جمع بندی
بررسی لباس میتواند سرنخ مهمی در پرونده باشد، اما موفقیت آن به جنس لباس، محل تماس، سلامت آثار و نحوه نگهداری وابسته است. انگشت نگاری از روی لباس معمولاً نتیجهای قطعی مانند بررسی یک سطح صاف ایجاد نمیکند و باید همراه با DNA، الیاف، لکهها و سایر شواهد ارزیابی شود. مهمترین اقدام، جلوگیری از لمس و شستوشو، تحویل رسمی، ثبت زنجیره نگهداری و درخواست سریع بررسی تخصصی است. اگر گزارش کارشناسی ناقص یا مبهم باشد، اعتراض مستند و درخواست بررسی تکمیلی میتواند از تضییع حق جلوگیری کند.