آیا یکی از ورثه میتواند وکالتی را که متوفی به شخص دیگری داده است از بین ببرد؟ پاسخ این است که باطل کردن وکالت ورثه به وضعیت وکالت، زمان فوت موکل و حدود سهم هر وارث بستگی دارد؛ زیرا با فوت موکل، رابطه وکالت اصولاً پایان مییابد، اما آثار اقدامات قبلی و قراردادهای مرتبط باید جداگانه بررسی شود. اگر وکالتنامه پس از فوت یا درباره اموال ترکه مورد استفاده قرار گرفته باشد، ورثه باید فوراً مراتب فوت و مخالفت خود را به وکیل و مراجع مرتبط اعلام کنند.
وکالت عقدی جایز است و با فوت یا حجر موکل یا وکیل، از بین میرود. بنابراین، پس از فوت شخصی که وکالت داده است، وکیل اصولاً اختیار ادامه اقدام به نام او را ندارد. با این حال، تشخیص زمان انجام عمل اهمیت زیادی دارد. اگر وکیل پیش از فوت، معامله یا اقدام حقوقی را بهطور معتبر انجام داده باشد، صرف فوت موکل معمولاً آن عمل را خودبهخود بیاعتبار نمیکند و اعتبار آن به موضوعاتی مانند حدود اختیار، رعایت مصلحت و وجود یا نبود ایراد قانونی بستگی دارد.
اگر موکل زنده باشد، خود او میتواند وکیل را عزل کند؛ مگر اینکه وکالت در ضمن عقد لازم اعطا شده باشد که در این حالت بررسی قرارداد پایه ضروری است. پس از فوت، ورثه عزلکننده موکل محسوب نمیشوند، بلکه به عنوان قائممقام قانونی در امور ترکه اقدام میکنند. هر وارث فقط نسبت به سهم خود اختیار دارد و نمیتواند بهتنهایی درباره سهم سایر ورثه تصمیم بگیرد. اگر وکالتنامه از سوی چند وارث صادر شده باشد، هر یک میتواند وکالت مربوط به سهم خود را طبق شرایط سند خاتمه دهد.
در صورت انجام معامله پس از فوت، یا وجود ادعا درباره جعل، تبانی یا تجاوز از حدود اختیار، ممکن است طرح دعوای مناسب مانند اعلام بیاعتباری یا ابطال سند، حسب مورد، لازم شود. انتخاب عنوان دعوا به نوع اقدام و سند موجود بستگی دارد و صرف ارسال اظهارنامه همیشه برای برگشت دادن مال کافی نیست.
فرض کنید پدری پیش از فوت، به یکی از آشنایان خود وکالت فروش ملک داده باشد. پس از فوت، یکی از ورثه با تصور اینکه با باطل کردن وکالت ورثه میتواند کل ملک را متوقف کند، فقط بهصورت شفاهی با وکیل مخالفت میکند؛ اما وکیل با استناد به مدارک قدیمی اقداماتی انجام میدهد. در این وضعیت، وارث باید فوت موکل را بهصورت رسمی اعلام و وضعیت ثبتی ملک را پیگیری کند. اگر معامله پس از فوت انجام شده باشد، امکان بیاعتباری آن ممکن است مطرح شود؛ ولی نتیجه به زمان معامله، محتوای وکالتنامه و حقوق اشخاص ثالث وابسته است.
یکی از اشتباهات، برابر دانستن وکالت با مالکیت است؛ وکالت بهتنهایی مالکیت ایجاد نمیکند. اشتباه دیگر، اقدام یک وارث به جای همه ورثه است. همچنین «بلاعزل» بودن وکالت به معنای ادامه آن پس از فوت نیست، اما قرارداد مالی یا تعهد جداگانه ممکن است آثار مستقلی داشته باشد. برای باطل کردن وکالت ورثه باید ابتدا سند، تاریخ فوت، اقدامات انجامشده و سهم هر وارث بررسی شود. در پروندههای دارای ملک یا معامله، مشاوره با وکیل و اقدام رسمی، از اختلافهای بعدی جلوگیری میکند.