آیا کارفرما باید فردی را که با مجوز رای باز در محل کار حاضر میشود بیمه کند؟ پاسخ کوتاه این است که در صورت وجود رابطه کارگری و کارفرمایی، بیمه زندانی رای باز توسط کارفرما اصولاً تابع همان قواعد بیمه کارکنان عادی است و عنوان محکومیت، بهتنهایی موجب حذف تکلیف بیمهای نمیشود. بنابراین، اگر شخص در برابر دریافت مزد، به دستور و نظارت کارفرما کار کند، باید موضوع از نظر تأمین اجتماعی، دستمزد، حوادث کار و ثبت سوابق بهصورت دقیق بررسی شود.
ملاک اصلی، واقعیت همکاری است؛ نه صرفاً عنوانی که در معرفینامه یا مجوز قضایی درج شده است. اگر کارگر ساعات مشخصی داشته باشد، وظایف او را کارفرما تعیین کند، در برابر کار مزد دریافت کند و کار تحت مدیریت واحد اقتصادی انجام شود، رابطه استخدامی قابل استنباط است. در چنین وضعی، رای باز بیشتر به شیوه اجرای محکومیت مربوط میشود و جایگزین قرارداد کار یا بیمه اجباری نیست.
در مقابل، اگر شخص فقط برای انجام فعالیت آموزشی، حرفهآموزی یا برنامهای تحت نظارت نهاد اصلاحی اعزام شده باشد و کارفرما اختیار استخدام، پرداخت مزد و مدیریت مستقیم را نداشته باشد، تشخیص رابطه بیمهای نیازمند بررسی اسناد و شرایط واقعی است. پرداخت مبلغی به زندانی نیز همیشه به معنای مزد کارگری نیست؛ ماهیت پرداخت و مرجع پرداخت اهمیت دارد.
در حالت وجود رابطه کار، اقدامهای عملی معمولاً شامل ثبت مشخصات کارگر، درج او در فهرست حقوق و دستمزد، ارسال فهرست بیمه و پرداخت حق بیمه در مهلتهای مقرر است. دستمزد واقعی، مزایای مشمول بیمه، نوع کار و روزهای اشتغال باید درست ثبت شود. بیمه زندانی رای باز توسط کارفرما نباید با بیمه اختیاری یا پرداخت کمکهزینه به خانواده زندانی اشتباه گرفته شود؛ این موارد آثار و شرایط متفاوتی دارند.
قرارداد، فیش یا رسید پرداخت مزد، پیامهای کاری، گزارش حضور و غیاب، شهادت همکاران، معرفینامه محل اشتغال و سوابق ارسال فهرست بیمه میتوانند در تشخیص رابطه کاری مؤثر باشند. با این حال، هیچیک از این اسناد بهتنهایی همیشه نتیجه قطعی ایجاد نمیکند. اگر کارفرما از بیمه کردن خودداری کند، فرد یا نماینده قانونی او میتواند با مدارک موجود به شعبه تأمین اجتماعی و در صورت اختلاف کارگری، به اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی مراجعه کند.
فرض کنید «م» با مجوز رای باز، شش ماه در کارگاه بستهبندی «الف» کار کند، هر روز ساعت مشخص داشته باشد و دستمزدش را مستقیماً از کارفرما بگیرد؛ اما نام او در فهرست بیمه درج نشود. در این وضعیت، ادعای بیمه زندانی رای باز توسط کارفرما بر پایه قرارداد، رسیدهای پرداخت و شهادت همکاران قابل پیگیری است. مرجع رسیدگی پس از بررسی رابطه واقعی، ممکن است کارفرما را به پرداخت حق بیمه مدت احرازشده ملزم کند؛ اما نتیجه نهایی به کیفیت دلایل و احراز شرایط کار بستگی دارد.
بیمه زندانی رای باز توسط کارفرما زمانی مطرح میشود که اشتغال واقعی و رابطه تابعیت کاری وجود داشته باشد. کارفرما باید پیش از شروع کار، وضعیت مجوز، قرارداد، مزد و مسئولیت ایمنی را روشن کند و سوابق بیمهای را مطابق واقع ثبت نماید. زندانی یا خانواده او نیز بهتر است مدارک همکاری را نگه دارند و در صورت اختلاف، از مسیر تأمین اجتماعی و مراجع حل اختلاف کار اقدام کنند.