آیا کارگر روزمزد یا فردی که از سر گذر برای کار انتخاب میشود، حق بیمه دارد؟ بله؛ اگر رابطه کارگری و کارفرمایی وجود داشته باشد، بیمه کارگر روزمزد و کارگر سر گذر اصولاً بر عهده کارفرماست، حتی اگر کار فقط برای چند روز یا بهصورت ناپیوسته انجام شود. روزمزد بودن، نداشتن قرارداد کتبی یا پرداخت نقدی دستمزد، بهتنهایی موجب از بین رفتن حق بیمه نمیشود.
ملاک اصلی، وجود رابطه کاری واقعی است؛ یعنی کارگر در برابر دریافت مزد، به درخواست و تحت نظارت کارفرما کار کند. بنابراین کارگر ساختمانی، باربر، نیروی خدماتی، کشاورزی یا فردی که برای تعمیر، حملونقل یا کارگاه بهصورت روزانه استخدام میشود، در صورت احراز این رابطه باید بیمه شود. کارفرما باید مشخصات کارگر را در فهرست بیمه درج و حق بیمه را بر مبنای دستمزد مشمول بیمه پرداخت کند.
در مقابل، اگر شخصی بهطور مستقل نتیجه یک کار را تعهد کرده باشد و درباره زمان، شیوه انجام و ابزار کار اختیار واقعی داشته باشد، ممکن است رابطه او پیمانکاری یا ارائه خدمت مستقل تلقی شود. تشخیص این موضوع فقط با عنوانی که طرفین استفاده کردهاند انجام نمیشود و مدارک و واقعیت همکاری اهمیت دارد.
مطابق تکلیف مقرر برای کارفرما در قانون کار، بیمهکردن کارگر وظیفه کارفرماست و نمیتوان با توافق شفاهی، این مسئولیت را بهطور کامل به کارگر منتقل کرد. سهم بیمهشده ممکن است از مزد او کسر شود، اما پرداخت و ارسال فهرست بیمه و سهم قانونی کارفرما بر عهده کارفرما باقی میماند. سابقه ایجادشده میتواند در برخورداری از خدمات درمانی، حمایتهای زمان بیماری، ازکارافتادگی و بازنشستگی مؤثر باشد؛ البته شرایط هر حمایت جداگانه بررسی میشود.
قرارداد کتبی بهترین دلیل است، اما نبودن قرارداد، حق طرح ادعا را از بین نمیبرد. برای پیگیری بیمه کارگر روزمزد و کارگر سر گذر، بهتر است مدارک زیر جمعآوری شود:
شاهد بهتنهایی همیشه برای اثبات همه جزئیات کافی نیست، اما همراه با قرائن دیگر میتواند مؤثر باشد. ثبت تاریخهای کار، دستمزد روزانه، نام سرپرست و نشانی محل نیز اهمیت زیادی دارد.
کارگر باید ابتدا مدارک رابطه کاری را مرتب کند و سپس برای احراز اشتغال و مطالبه حقوق مرتبط، از اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل کار اقدام کند. پس از احراز رابطه، موضوع سابقه و حق بیمه در سازمان تأمین اجتماعی پیگیری میشود. مرجع رسیدگی معمولاً محل انجام کار و نه صرفاً محل سکونت کارگر است. اگر کارگاه فاقد نشانی مشخص باشد، اطلاعات محل، پیمانکار، مالک یا سرپرست باید دقیق ارائه شود.
در حادثه کاری، مراجعه فوری به مراکز درمانی و ثبت علت حادثه اهمیت دارد. پنهانکردن حادثه یا امضای برگههای سفید میتواند اثبات ادعا را دشوار کند. همچنین کارگر نباید تصور کند پرداخت مبلغی با عنوان «بیمه» به شخص واسطه، حتماً به معنای ایجاد سابقه رسمی است؛ سابقه باید در سوابق سازمان تأمین اجتماعی قابل مشاهده باشد.
فرض کنید کارگری پنج روز برای یک پیمانکار ساختمانی کار کرده، هر روز در ساعت مشخص حاضر شده و دستورات سرپرست را اجرا کرده است. پیمانکار پس از پرداخت مزد، ادعا میکند چون کارگر از سر گذر آمده و قرارداد نداشته، بیمه به او تعلق نمیگیرد. در این وضعیت، پیامهای دعوت به کار، شهادت سایر کارگران، تصاویر محل و رسید پرداخت میتواند رابطه کاری را نشان دهد. نتیجه قطعی به ارزیابی مرجع رسیدگی و کیفیت مدارک بستگی دارد، اما کوتاهبودن مدت کار بهتنهایی مانع مطالبه بیمه نیست.
در بیمه کارگر روزمزد و کارگر سر گذر، نام روزمزد یا نحوه پیدا شدن کارگر تعیینکننده نیست؛ واقعیت رابطه کاری ملاک است. کارگر باید مدارک حضور و پرداخت مزد را حفظ کند و در صورت بیمهنشدن، از مسیر اداره کار و سازمان تأمین اجتماعی اقدام کند. کارفرما نیز بهتر است پیش از شروع کار، مشخصات نیرو، مدت همکاری و دستمزد را مکتوب کرده و تکالیف بیمهای را انجام دهد.