آیا ممکن است دادگاه ضمن اعلام بیحقی خواهان، او را به پرداخت مابهالتفاوت هزینه دادرسی نیز ملزم کند؟ بله؛ بی حقی و الزام خواهان به پرداخت مابه التفاوت هزینه دادرسی در شرایطی مطرح میشود که خواهان ارزش واقعی خواسته را کمتر اعلام کرده یا هزینه قانونی دعوا را کامل نپرداخته باشد. اعلام بیحقی معمولاً به ماهیت و دلایل دعوا مربوط است، اما مابهالتفاوت هزینه دادرسی یک تعهد مالی مستقل ناشی از ارزش واقعی خواسته یا تشخیص مرجع قضایی محسوب میشود.
بیحقی یعنی دادگاه پس از بررسی ادعا و دلایل، حقانیت خواهان را احراز نکرده و دعوا را از نظر ماهوی وارد نمیداند. در مقابل، نقص هزینه دادرسی یک ایراد شکلی و مالی است که ممکن است از همان ابتدای ثبت دادخواست وجود داشته باشد. اگر هزینه پرداخت نشود، دفتر دادگاه معمولاً اخطار رفع نقص صادر میکند و خواهان باید در مهلت مقرر قانونی آن را برطرف کند؛ در غیر این صورت، دادخواست ممکن است با تصمیم قانونی مواجه شود.
بنابراین، صرف صدور حکم بر بیحقی به معنای آن نیست که خواهان حتماً باید مابهالتفاوتی بپردازد. این الزام زمانی قابل طرح است که ارزش خواسته کمتر از مبلغ واقعی اعلام شده باشد، ارزش دعوا در جریان رسیدگی تغییر کند، یا دادگاه و مرجع قانونی، مبلغ دیگری را مبنای محاسبه هزینه بداند. در این وضعیت، بی حقی و الزام خواهان به پرداخت مابه التفاوت هزینه دادرسی باید بر اساس موضوع دعوا، ارزش خواسته و سوابق پرداخت بررسی شود.
مبنای محاسبه، نوع دعوا و بهای خواسته است. در دعاوی مالی، مبلغ هزینه دادرسی به ارزش ریالی خواسته و تعرفه زمان پرداخت وابسته است؛ در دعاوی غیرمالی نیز هزینه معمولاً تابع عنوان دعوا و تعرفه مربوط خواهد بود. اگر اختلاف درباره ارزش واقعی مال یا خواسته باشد، دادگاه ممکن است با توجه به قرارداد، سند، نظر کارشناس، قیمت متعارف یا سایر قرائن تصمیم بگیرد.
فرض کنید شخصی دعوای مطالبه وجهی را با مبلغ کمتر از میزان واقعی طلب ثبت کند و هزینه دادرسی را نیز بر همان اساس بپردازد. خوانده در نخستین فرصت، به ارزش خواسته اعتراض میکند و اسناد مالی، مبلغ بالاتری را نشان میدهد. دادگاه پس از بررسی، ادعای خواهان را به دلیل کافی نبودن دلایل، وارد تشخیص نمیدهد؛ اما ارزش واقعی خواسته را نیز بیشتر احراز میکند. در چنین وضعی، بی حقی و الزام خواهان به پرداخت مابه التفاوت هزینه دادرسی ممکن است در بخشهای جداگانه تصمیم قضایی مطرح شود. پرداخت مبلغ تکمیلی، بهتنهایی به معنای اثبات حق خواهان یا پیروزی خوانده در ماهیت دعوا نیست.
هر یک از طرفین باید به زمان اعتراض، نحوه تقویم خواسته و مستندات مالی توجه کند. خواهان میتواند رسید پرداخت، ارزش واقعی موضوع دعوا و علت انتخاب مبلغ اعلامی را ارائه دهد. خوانده نیز باید نشان دهد مبلغ خواسته عمداً یا بهاشتباه کمتر از واقع درج شده است. اعتراض بدون سند، لزوماً باعث افزایش ارزش خواسته نمیشود. همچنین اگر تصمیم دادگاه درباره هزینه دادرسی در رأی نهایی درج شده باشد، امکان اعتراض باید با توجه به قابلاعتراض بودن رأی و مهلت قانونی همان پرونده بررسی شود.
بی حقی و الزام خواهان به پرداخت مابه التفاوت هزینه دادرسی دو نتیجه متفاوت اما قابل جمع در یک پرونده هستند. بیحقی به ماهیت ادعا مربوط است و مابهالتفاوت به تکمیل هزینه قانونی رسیدگی ارتباط دارد. تشخیص نهایی، بدون بررسی ارزش خواسته، پرداختهای انجامشده، اعتراض طرفین و اسناد پرونده ممکن نیست؛ بنابراین پیش از هر اقدام، متن دادخواست و تصمیم دادگاه باید دقیق بررسی شود.