آیا با تحقق یک شرط یا تخلف اساسی، قرارداد مشارکت در ساخت خودبهخود پایان یافته است؟ پاسخ این است که تایید انفساخ قرارداد مشارکت در ساخت زمانی قابل طرح است که انحلال قرارداد بر اساس شرط فاسخ، توافق طرفین یا وضعیت قانونی، پیشتر واقع شده باشد و خواهان از دادگاه بخواهد این وضعیت را احراز و اعلام کند. دادگاه قرارداد را در چنین دعوایی ایجاد یا فسخ نمیکند؛ بلکه بررسی میکند آیا سبب انفساخ تحقق یافته و آثار آن قابل اثبات است یا خیر.
انفساخ معمولاً بدون نیاز به اراده جدید یکی از طرفین و به محض تحقق سبب پیشبینیشده رخ میدهد؛ برای نمونه، در قرارداد شرط شود اگر مالک یا سازنده تا تاریخ معین برای اخذ پروانه ساختمانی اقدام نکند، قرارداد خودبهخود منحل شود. در مقابل، فسخ نیازمند اعمال حق فسخ از سوی دارنده آن است و باید اراده فسخ، بهطور قابل اثبات، اعلام شود. بنابراین ارسال اظهارنامه ممکن است برای اعلام انفساخ یا مطالبه آثار آن مفید باشد، اما همیشه علت ایجاد انفساخ نیست.
اگر طرف مقابل پایان قرارداد را نپذیرد، همچنان مطالبه تحویل ملک، ادامه عملیات ساختمانی، تنظیم سند یا دریافت خسارت کند، طرح دعوای تایید انفساخ قرارداد مشارکت در ساخت میتواند برای تعیین وضعیت حقوقی قرارداد ضروری باشد. خواهان باید نشان دهد شرط فاسخ روشن بوده، مهلت یا رویداد مقرر تحقق یافته و انفساخ پیش از طرح دعوا اتفاق افتاده است. ابهام در شرط، وابستگی آن به اخطار قبلی یا وجود مهلت ارفاقی میتواند نتیجه پرونده را تغییر دهد.
مدارک باید هم اصل قرارداد و هم تحقق سبب انفساخ را نشان دهند. مهمترین مستندات عبارتاند از:
شهادت شهود میتواند مؤثر باشد، اما معمولاً جایگزین سندی که مفاد قرارداد و تاریخ تعهد را اثبات میکند نمیشود. در صورت اختلاف درباره میزان پیشرفت یا انجام تعهد، ارجاع موضوع به کارشناسی محتمل است.
با احراز انفساخ، ادامه اجرای تعهدات اصلی قرارداد مبنای خود را از دست میدهد؛ با این حال، تکلیف آوردهها، مصالح، هزینههای انجامشده، منافع و خسارتها باید جداگانه بررسی شود. انفساخ لزوماً به معنای بیحقی کامل یکی از طرفین نیست. اگر یکی از طرفین مالی دریافت کرده باشد، ممکن است استرداد آن یا جبران کاهش ارزش و هزینههای ضروری مطرح شود. مطالبه خسارت نیز به اثبات تخلف، رابطه سببیت و میزان زیان وابسته است و صرف انفساخ، خودکاراً همه خسارتها را ثابت نمیکند.
مالک و سازنده توافق میکنند سازنده ظرف شش ماه پروانه ساختمانی بگیرد و در قرارداد آمده باشد که عدم اقدام مؤثر در این مدت موجب انحلال خودکار قرارداد است. سازنده تنها بخشی از مدارک را تهیه میکند و تا پایان مهلت، درخواست کامل ثبت نمیشود. مالک پس از ارسال اظهارنامه، دعوای تایید انفساخ قرارداد مشارکت در ساخت مطرح میکند. دادگاه با بررسی متن شرط، سوابق شهرداری، مکاتبات و دفاع سازنده درباره موانع خارج از اختیار، درباره تحقق یا عدم تحقق سبب انفساخ تصمیم میگیرد. نتیجه، به تفسیر شرط و دلایل ارائهشده وابسته است.
ابتدا باید قرارداد و شرط مورد اختلاف بهدقت بررسی و در صورت لزوم اظهارنامه رسمی ارسال شود. سپس دادخواست با خواسته متناسب، دلایل و درخواستهای مرتبط مانند استرداد مال یا خسارت تنظیم میشود. مرجع صالح اصولاً دادگاه حقوقی است؛ اما صلاحیت محلی به اقامتگاه خوانده، محل اجرای تعهد و در برخی دعاوی مرتبط با ملک، محل وقوع مال غیرمنقول بستگی دارد. جمعکردن خواستههای متعدد بدون توجه به ارتباط آنها ممکن است روند رسیدگی را دشوار کند.
تایید انفساخ قرارداد مشارکت در ساخت دعوایی برای احراز پایان خودکار قرارداد است، نه جایگزین دعوای فسخ. موفقیت در آن به متن دقیق شرط، تاریخ تحقق رویداد، مدارک فنی و رفتار طرفین بستگی دارد. پیش از اقدام، تفکیک انفساخ از فسخ، مطالبه خسارت و استرداد آورده، از طرح خواسته نادرست جلوگیری میکند.