آیا گزارش تامین دلیل با واقعیت منطبق نیست و رای دادگاه نیز بر همان اساس صادر شده است؟ پاسخ این است که تجدید نظر به رای صادره و اعتراض به غیر واقع بودن تامین دلیل باید همزمان، اما از دو مسیر متفاوت پیگیری شود؛ زیرا تامین دلیل معمولاً برای حفظ و ثبت وضعیت موجود است و بهتنهایی درباره حقانیت نهایی طرفین تصمیم نمیگیرد، در حالی که رای دادگاه ممکن است قابل تجدیدنظرخواهی باشد.
تامین دلیل زمانی انجام میشود که احتمال از بین رفتن یا دشوار شدن دسترسی به دلایل در آینده وجود داشته باشد. گزارش کارشناس یا صورتجلسه اجرای تامین دلیل، دلیل قطعی و غیرقابل خدشه محسوب نمیشود؛ بلکه دادگاه رسیدگیکننده ارزش آن را در کنار سایر مدارک ارزیابی میکند. اگر گزارش با وضعیت واقعی محل، میزان خسارت، حدود ملک یا اظهارات طرفین سازگار نباشد، باید ایرادها بهصورت روشن و مستند مطرح شوند.
اعتراض میتواند با ارائه توضیحات مکتوب به شعبه رسیدگیکننده، درخواست بررسی مجدد، ارجاع موضوع به کارشناس دیگر یا تقاضای معاینه و تحقیق محلی همراه باشد. صرف ادعای «گزارش خلاف واقع است» کافی نیست و باید موارد اشتباه، نقص بررسی، بیتوجهی به اسناد یا تعارض نتیجه با اوضاع مسلم پرونده مشخص شود. چنانچه رفتار کارشناس عمدی و واجد وصف کیفری باشد، موضوع مسئولیت انتظامی یا کیفری نیز جداگانه قابل بررسی است؛ اما چنین مسئولیتی بدون دلیل اثبات نمیشود.
اگر رای صادرشده قابل تجدیدنظر باشد، اعتراض باید در مهلت قانونی و از طریق مرجع یا سامانه صالح ثبت شود. مهلت معمول برای اشخاص مقیم ایران بیست روز و برای اشخاص مقیم خارج از کشور دو ماه از تاریخ ابلاغ است؛ با این حال، نوع رای، نحوه ابلاغ و وضعیت شخص میتواند در محاسبه مهلت اثر بگذارد. بنابراین تاریخ مشاهده یا ابلاغ رای باید دقیق بررسی شود.
دادگاه تجدیدنظر معمولاً گزارش تامین دلیل را یکی از قرائن پرونده میداند، نه حکمی قطعی درباره مسئولیت یا میزان خسارت. به همین علت، درخواست تجدیدنظر باید نشان دهد که رای مورد اعتراض چگونه و تا چه اندازه تحت تأثیر گزارش نادرست قرار گرفته است. بهتر است خواستههایی مانند ارجاع به هیأت کارشناسی، بررسی اصل اسناد، بازدید از محل یا تکمیل تحقیقات، متناسب با موضوع پرونده مطرح شود.
عبارت تجدید نظر به رای صادره و اعتراض به غیر واقع بودن تامین دلیل در عمل باید به دو بخش تفکیک شود: اعتراض به محتوای دلیل و اعتراض به استدلال یا نتیجه رای. ممکن است دادگاه گزارش را نپذیرد اما رای را بر مبنای دلایل دیگر تأیید کند؛ بنابراین اثبات نادرستی گزارش، لزوماً به معنای پیروزی قطعی در مرحله تجدیدنظر نیست.
فرض کنید مالک یک واحد تجاری مدعی ترکخوردگی دیوار و مطالبه هزینه تعمیر است. در تامین دلیل، کارشناس بدون بررسی بخش پشتی ساختمان، تمام ترکها را ناشی از عملیات ساختمانی خوانده و میزان خسارت را برآورد میکند. مالک ساختمان با ارائه تصاویر قدیمی، گزارش فنی مستقل و درخواست بازدید دوباره، تجدید نظر به رای صادره و اعتراض به غیر واقع بودن تامین دلیل را مطرح میکند. اگر دادگاه تجدیدنظر احراز کند که گزارش ناقص بوده و رای بر پایه همان گزارش صادر شده است، ممکن است تحقیقات را تکمیل یا رای را نقض کند؛ نتیجه نهایی به مجموع ادله بستگی دارد.
از اشتباهات مهم میتوان به از دست دادن مهلت، ارائه اعتراض بدون سند، یکی دانستن تامین دلیل با کارشناسی قطعی، یا درخواست تجدیدنظر بدون توضیح اثر گزارش بر رای اشاره کرد. تجدید نظر به رای صادره و اعتراض به غیر واقع بودن تامین دلیل زمانی مؤثرتر است که ایرادها فنی، مرحلهبندیشده و همراه با خواسته مشخص باشند. پیش از ثبت، متن رای، ابلاغیه و مستندات باید توسط وکیل یا کارشناس حقوقی بررسی شود.
تامین دلیل ابزار حفظ دلیل است و قابلیت ارزیابی و مخالفت دارد. برای مقابله با رای مبتنی بر گزارش نادرست، باید در مهلت مقرر تجدیدنظرخواهی کرد، نادرستی یا نقص گزارش را با مدارک معتبر نشان داد و رابطه آن را با نتیجه رای توضیح داد. انتخاب مسیر درست و توجه به مهلت ابلاغ، نقش اساسی در حفظ حقوق معترض دارد.