آیا یکی از مالکان میتواند بدون رضایت شریک خود، ملک مشترک را در اختیار بگیرد یا از آن استفاده کند؟ پاسخ کوتاه این است که تصرف در ملک مشاع بدون اجازه شریک، در صورتی که خارج از حدود حق مالکانه یا موجب محرومیت شریک دیگر باشد، میتواند مسئولیت مدنی و الزام به رفع تصرف را به دنبال داشته باشد. سهم مشاع، مالکیتِ بخشی از ارزش ملک است، نه حق اختصاصی بر قسمت معین آن.
در مال مشاع، هر شریک اصولاً در تمام اجزای ملک به نسبت سهم خود حق دارد؛ اما هیچکس نمیتواند بدون توافق دیگران، قسمت مشخصی را بهطور انحصاری در اختیار بگیرد یا مانع استفاده آنان شود. تصرفات مادی در ملک مشترک، بدون اذن شرکا، میتواند فضولی محسوب شود و در صورت ورود خسارت، مسئولیت جبران زیان ایجاد کند.
برای نمونه، سکونت یکی از شرکا لزوماً در همه موارد ممنوع نیست؛ اما اگر وی کل ملک را در اختیار بگیرد، قفلها را تغییر دهد، شریک دیگر را بیرون کند یا ملک را بدون رضایت او اجاره دهد، وضعیت حقوقی متفاوت خواهد بود. اجاره دادن مال مشاع نیز معمولاً نسبت به سهم شریکِ بدون رضایت، قابل استناد کامل نیست و آثار آن به شرایط قرارداد و نحوه تنفیذ یا رد آن بستگی دارد.
در دعوای مربوط به تصرف در ملک مشاع بدون اجازه شریک، خواهان باید مالکیت یا ذینفع بودن خود و همچنین نوع تصرف طرف مقابل را تا حد امکان ثابت کند. مدارک کاربردی عبارتاند از:
صرف اختلاف خانوادگی یا ادعای شفاهی، بهتنهایی برای اثبات تصرف کافی نیست. تأمین دلیل پیش از تغییر وضعیت ملک میتواند ارزش اثباتی مناسبی داشته باشد، هرچند بهخودیخود حکم نهایی دادگاه محسوب نمیشود.
با توجه به وضعیت ملک، امکان طرح دعوای خلع ید مشاعی، رفع ممانعت از حق، رفع مزاحمت، مطالبه اجرتالمثل یا درخواست افراز و فروش ملک وجود دارد. انتخاب عنوان صحیح به این بستگی دارد که متصرف، ملک را در اختیار گرفته، مانع استفاده شده یا صرفاً مزاحمت ایجاد کرده است. دعواهای مربوط به حقوق املاک معمولاً در دادگاه محل وقوع ملک رسیدگی میشوند.
در خلع ید مشاعی، صدور حکم علیه متصرف ممکن است به تخلیه وضع موجود از کل ملک منتهی شود، اما اجرای آن بهگونهای نیست که سهم شریک خواهان به تصرف اختصاصی او تبدیل شود. پس از اجرا، ادامه استفاده باید با توافق شرکا یا از مسیر قانونی مانند افراز و فروش پیگیری شود.
فرض کنید سارا و مهدی هرکدام مالک سه دانگ یک خانه باشند. مهدی بدون توافق، خانه را قفل کرده و آن را به شخص دیگری اجاره دهد. سارا میتواند با ارائه سند، قرارداد اجاره و دلایل ممانعت، نسبت به تصرف در ملک مشاع بدون اجازه شریک اقدام حقوقی کند و حسب مورد، رفع ممانعت، مطالبه اجرتالمثل سهم خود یا تعیین تکلیف قرارداد را بخواهد. نتیجه پرونده به مفاد قرارداد، امکان اثبات ممانعت و سایر دلایل بستگی دارد.
تصرف در ملک مشاع بدون اجازه شریک همیشه به معنای جرم نیست، اما میتواند موجب رفع تصرف، جبران خسارت، پرداخت اجرتالمثل یا بیاعتباری آثار قرارداد نسبت به سهم شریک دیگر شود. پیش از اقدام، باید سند، نوع تصرف و هدف عملی دعوا بررسی شود؛ زیرا اقدام عجولانه، تغییر قفل یا درگیری فیزیکی میتواند وضعیت حقوقی را پیچیدهتر کند.