آیا میتوان از شعبهای که پرونده در مرحله تجدیدنظر به آن ارجاع شده، درخواست جابهجایی کرد؟ پاسخ کوتاه این است که تغییر شعبه تجدید نظر بهصورت دلخواه و صرفاً به دلیل نارضایتی از روند رسیدگی امکانپذیر نیست؛ اما در صورت وجود جهات قانونی مانند رد دادرس، اشتباه در ارجاع یا شرایط استثنایی مربوط به صلاحیت و نظم قضایی، میتوان موضوع را از مرجع صالح پیگیری کرد.
تعیین شعبه تجدیدنظر معمولاً بر اساس ارجاع اداری و سامانهای انجام میشود و اصحاب دعوا حق انتخاب شعبه ندارند. بنابراین اختلاف با تصمیم قبلی دادگاه، طولانی شدن رسیدگی یا تصور جانبداری، بهتنهایی دلیل کافی برای پذیرش درخواست نیست. مهمترین مبنای قانونی، وجود یکی از جهات رد دادرس است؛ برای نمونه، قاضی با یکی از طرفین رابطه خویشاوندی مؤثر داشته باشد، در موضوع پرونده نفع مستقیم داشته باشد یا پیشتر در همان موضوع بهعنوان دادرس یا داور اظهارنظر کرده باشد.
در پروندههای حقوقی، جهات رد دادرس در قانون آیین دادرسی مدنی پیشبینی شده است. در پروندههای کیفری نیز مقررات جداگانهای درباره امتناع قاضی از رسیدگی وجود دارد. تشخیص نهایی با مرجع قضایی است و صرف ادعا، موجب انتقال پرونده نمیشود. همچنین اعتراض به رأی یا درخواست تسریع در رسیدگی، با تغییر شعبه تفاوت دارد و نباید این خواستهها با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
متقاضی باید درخواست خود را مستند، روشن و بدون بیان مطالب توهینآمیز یا کلی تنظیم کند. مدارک مؤثر به علت درخواست بستگی دارد، اما معمولاً موارد زیر اهمیت دارد:
ثبت درخواست باید از مسیر دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا مرجع اعلامشده در همان پرونده انجام شود. بهتر است متقاضی، بهجای استفاده از عبارتهای کلی مانند «قاضی عادل نیست»، واقعه قابل اثبات و سند مربوط به آن را توضیح دهد. ثبت درخواست نیز مانع ادامه مهلت اعتراض به رأی نیست؛ بنابراین مهلت تجدیدنظرخواهی باید جداگانه رعایت شود.
خیر، صرف ارائه درخواست تغییر شعبه تجدیدنظر معمولاً باعث توقف خودکار رسیدگی یا تمدید مهلتهای قانونی نمیشود. تا زمانی که مرجع صالح تصمیم دیگری نگیرد، پرونده در مسیر عادی خود باقی میماند. اگر ایراد مربوط به صلاحیت یا رد دادرس است، باید در اولین فرصت و پیش از اقداماتی که ممکن است حق اعتراض را محدود کند مطرح شود.
فرض کنید «الف» پس از صدور رأی بدوی، پرونده خود را در شعبهای از دادگاه تجدیدنظر مشاهده میکند و به دلیل صدور چند تصمیم نامطلوب، خواهان تغییر شعبه تجدید نظر میشود. او هیچ سندی درباره رابطه قاضی با طرف مقابل یا نفع شخصی قاضی ارائه نمیکند. در این وضعیت، احتمال پذیرش درخواست کم است؛ زیرا نارضایتی از تصمیم قضایی، دلیل قانونی رد دادرس محسوب نمیشود. اما اگر الف سند معتبری ارائه کند که نشان دهد قاضی پیشتر در همان موضوع بهعنوان داور اظهارنظر کرده است، موضوع میتواند برای بررسی رد دادرس و تعیین تکلیف شعبه مطرح شود.
تغییر شعبه تجدید نظر یک امتیاز انتخابی برای طرفین نیست و تنها با وجود دلیل قانونی یا ایراد مؤثر در ارجاع قابل پیگیری است. متقاضی باید همزمان دو موضوع را رعایت کند: نخست، ارائه دلیل و مدرک معتبر برای جابهجایی؛ دوم، از دست ندادن مهلتهای اعتراض و دفاع. در موارد پیچیده، بررسی پرونده و تنظیم درخواست توسط وکیل میتواند از طرح ادعاهای بیاثر و ایجاد تأخیر جلوگیری کند.