آیا میتوان صلحنامه را یکطرفه برهم زد؟ پاسخ این است که تقاضای فسخ صلح نامه فقط زمانی پذیرفتنی است که برای فسخ، مبنای قانونی یا قراردادی وجود داشته باشد؛ صرف پشیمانی یا نامناسب بودن نتیجه معامله معمولاً برای فسخ کافی نیست. صلح، در اصل، قراردادی لازم است و باید میان «فسخ»، «اقاله» و «ابطال» تفاوت گذاشت.
نخست باید متن قرارداد و اوضاع انعقاد آن بررسی شود. اگر در صلحنامه برای یکی از طرفین یا هر دو طرف، حق فسخ در مدت مشخصی پیشبینی شده باشد، دارنده حق میتواند مطابق همان شرط اقدام کند. همچنین وجود برخی خیارات قانونی، مانند فریب مؤثر، اشتباه اساسی، تدلیس یا تخلف از شرط، ممکن است زمینه فسخ را فراهم کند؛ البته تحقق هر عنوان به جزئیات پرونده و ادله قابل ارائه وابسته است.
اگر توافق با رضایت و اراده آزاد هر دو طرف انجام شود، راه معمول پایان دادن به آن «اقاله» است، نه فسخ. در مقابل، چنانچه یکی از طرفین هنگام امضا فاقد اهلیت بوده، قصد واقعی نداشته، یا موضوع قرارداد متعلق به دیگری بوده باشد، ممکن است دعوای بطلان یا عدم نفوذ مطرح شود. بنابراین انتخاب عنوان دعوا اهمیت اساسی دارد و عنوان نادرست میتواند موجب رد یا عدم موفقیت پرونده شود.
مدارک باید رابطه قراردادی، دلیل فسخ و رعایت تشریفات احتمالی را نشان دهند. مهمترین مستندات عبارتاند از:
اظهارنامه برای اعلام اراده فسخ همیشه جایگزین دادخواست نیست، اما در بسیاری از پروندهها برای اثبات زمان و نحوه اعلام اراده اهمیت دارد. اگر شرط فسخ دارای مهلت باشد، تأخیر در اقدام میتواند موجب از بین رفتن حق ادعایی شود.
در عمل، متقاضی باید ابتدا متن صلحنامه و دلیل حقوقی خود را با دقت تحلیل کند. سپس در دفتر خدمات الکترونیک قضایی، خواسته مناسب مانند تأیید فسخ قرارداد یا خواسته مرتبط با موضوع پرونده را ثبت کند. مرجع صالح با توجه به نوع مال، محل وقوع ملک، اقامتگاه طرفین و ماهیت خواسته تعیین میشود؛ در دعاوی مربوط به اموال غیرمنقول، محل وقوع ملک معمولاً اهمیت ویژه دارد.
هزینه دادرسی بر اساس نوع دعوا و ارزش مالی خواسته محاسبه میشود و هزینههای احتمالی کارشناسی، اظهارنامه و حقالوکاله جداگانه است؛ بنابراین بدون اطلاع از ارزش مال و مفاد قرارداد، اعلام مبلغ قطعی درست نیست. دادگاه پس از بررسی قرارداد، دفاع طرف مقابل و ادله ارائهشده تصمیم میگیرد و صرف ثبت تقاضای فسخ صلح نامه به معنای پذیرش آن نیست.
فرض کنید مالک، یک واحد تجاری را در برابر مبلغ معین صلح کرده و در قرارداد شرط شده باشد اگر تمام مبلغ تا تاریخ مشخص پرداخت نشود، انتقالدهنده حق فسخ دارد. خریدار بخشی از مبلغ را میپردازد و باقی را در موعد مقرر پرداخت نمیکند. مالک برای تقاضای فسخ صلح نامه باید متن شرط، سررسید، میزان بدهی و اعلام بهموقع اراده فسخ را اثبات کند. اگر خریدار رسیدی ارائه کند که پرداخت کامل را نشان دهد، نتیجه پرونده به اعتبار آن رسید و سایر دلایل وابسته خواهد بود و نمیتوان از پیش حکم قطعی را پیشبینی کرد.
استناد صرف به پشیمانی، بیتوجهی به مهلت شرط فسخ، اشتباه گرفتن اقاله با فسخ، یا طرح همزمان خواستههای ناسازگار بدون توضیح حقوقی، از خطاهای رایج است. همچنین باید بررسی شود صلحنامه برای انتقال مالکیت تنظیم شده یا صرفاً برای پایان دادن به یک اختلاف؛ زیرا آثار و ادله هر وضعیت ممکن است متفاوت باشد. پیش از اقدام، بررسی سند و سوابق پرداخت توسط وکیل یا مشاور حقوقی میتواند از انتخاب نادرست عنوان دعوا جلوگیری کند.