اگر یکی از ورثه صغیر، مجنون یا سفیه باشد، سهم او چگونه از ترکه جدا میشود؟ پاسخ کوتاه این است که تقسیم ارث فرد محجور با نمایندگی قانونی ولی، قیم یا نماینده منصوب دادگاه انجام میشود و هر اقدامی که احتمال تضییع حق محجور داشته باشد، ممکن است به نظارت یا اجازه مرجع قضایی نیاز پیدا کند. محجور شخصی است که به دلیل صغر، جنون یا عدم رشد، توانایی کامل برای اداره امور مالی خود را ندارد؛ بنابراین سهم وی قابل حذف، بخشش یا انتقال خودسرانه نیست.
در مورد کودک نابالغ، ولی قهری، یعنی پدر یا جد پدری، اصولاً امور مالی او را اداره میکند. اگر شخص محجور ولی قهری نداشته باشد یا حجر او از نوعی باشد که نیاز به سرپرستی قضایی دارد، قیم با حکم دادگاه مسئول پیگیری امور مالی خواهد بود. وصی منصوب نیز در حدود اختیارات قانونی خود میتواند اقدام کند. نماینده باید مصلحت محجور را رعایت کند و نمیتواند صرفاً برای آسان شدن توافق سایر ورثه، سهم او را کمتر از میزان قانونی تعیین کند.
اعتبار تقسیمنامه به نوع مال، سمت نماینده و وجود یا نبود تعارض منافع بستگی دارد. اگر قیم یا ولی در معامله با محجور ذینفع باشد، مانند زمانی که خود او یکی از ورثه است، احتمال تعارض منافع وجود دارد و معمولاً باید برای محجور نماینده یا امین موقت تعیین شود. درباره اموال غیرمنقول و اقداماتی که به فروش، انتقال یا ایجاد تعهد نسبت به دارایی محجور منجر میشود، رعایت تشریفات قانونی و اخذ اجازه لازم اهمیت ویژه دارد. امضای یک برگه عادی، بدون احراز سمت و رعایت مصلحت محجور، خطر بیاعتباری یا قابلیت اعتراض را افزایش میدهد.
مدارک دقیق با توجه به وضعیت پرونده متفاوت است، اما معمولاً مجموعه زیر برای شروع کار لازم میشود:
پیش از تقسیم، باید دیون مسلم متوفی، هزینههای مقدم قانونی و وصیت معتبر تا حدود مقرر بررسی شود. سپس ارزش خالص ترکه و سهم هر وارث مشخص میشود. پرداخت مالیات و انجام تشریفات ثبتی نیز، بسته به نوع دارایی، میتواند برای انتقال نهایی ضروری باشد.
فرض کنید پدری فوت کرده و یک آپارتمان و مبلغی وجه نقد برجای گذاشته است. یکی از ورثه، دختر هشتساله اوست و مادر کودک نیز خود وارث محسوب میشود. در این وضعیت، مادر نمیتواند بدون رعایت مقررات، به نمایندگی از دختر، سهم او را به نفع خود منتقل کند. در چنین پروندهای، تقسیم ارث فرد محجور باید با تعیین دقیق سهم کودک، بررسی تعارض منافع و رعایت تشریفات مربوط به نماینده مستقل انجام شود. اگر آپارتمان فروخته شود، قیمت و نحوه نگهداری سهم کودک باید بهگونهای باشد که مصلحت او حفظ شود.
نادیده گرفتن محجور در گواهی انحصار وراثت، توافق شفاهی، فروش مال بدون احراز اختیار، و واریز سهم کودک به حساب شخصی ولی یا قیم از اشتباهات مهم است. همچنین نباید حجر را با ممنوعیت کامل از مالکیت اشتباه گرفت؛ محجور مالک ارث میشود، اما اعمال حقوق مالی او از طریق نماینده قانونی و با محدودیتهای حمایتی انجام میگیرد. در اختلاف میان ورثه، دادگاه محل مناسب برای رسیدگی، با توجه به نوع درخواست و مال مورد نزاع، تعیین میشود.
در تقسیم ارث فرد محجور، اصل اساسی حفظ سهم و مصلحت اوست. ابتدا باید ورثه، داراییها و دیون مشخص شود، سپس سمت نماینده قانونی و احتمال تعارض منافع بررسی گردد. چون نتیجه به نوع حجر، وجود ولی یا قیم، نوع دارایی و مفاد اسناد بستگی دارد، پیش از امضای تقسیمنامه یا فروش ملک، بررسی پرونده توسط وکیل یا مشاور حقوقی آشنا با امور حسبی و ارث، اقدام احتیاطی مهمی است.