آیا برای وصول مهریه میتوان خانه، خودرو یا وسایل ضروری شوهر را توقیف کرد؟ پاسخ این است که توقیف اموال مستثنیات دین برای مهریه اصولاً امکانپذیر نیست؛ زیرا قانون، برخی اموال ضروری محکومعلیه و افراد تحت تکفل او را برای حفظ حداقل زندگی از توقیف حمایت میکند. با این حال، تشخیص ضرورت و تناسب مال با شأن عرفی، به وضعیت واقعی زوج، تعداد افراد خانواده، محل سکونت و ارزش مال بستگی دارد و در مواردی مانند خانه بزرگتر از نیاز، امکان بررسی و فروش بخش مازاد وجود دارد.
مستثنیات دین به اموالی گفته میشود که حتی پس از صدور اجراییه یا حکم قطعی، اصولاً نباید برای پرداخت بدهی توقیف و فروخته شوند. مهمترین مصادیق آن عبارتاند از:
بنابراین، مستثنیات دین با «اموال غیرقابل انتقال» یکسان نیست. ممکن است مالی قابل فروش باشد، اما به دلیل ضرورت، فعلاً در برابر اجرای مهریه توقیف نشود.
ملاک، صرفاً عنوان مال یا ادعای شفاهی زوج نیست؛ بلکه ضرورت، میزان استفاده، ارزش مال و تناسب آن با وضعیت زندگی بررسی میشود. برای نمونه، داشتن چند خودرو، خانهای بسیار گرانقیمت یا وسایل غیرضروری میتواند زمینه اعتراض زوجه یا بررسی اجرای احکام را فراهم کند. در مقابل، خودرویی که وسیله مستقیم کار و تنها منبع درآمد زوج است، ممکن است ابزار کار محسوب شود؛ البته این موضوع به نوع شغل، درآمد، امکان جایگزین و شرایط خانوادگی بستگی دارد.
اگر خانه یا مال مورد ادعا بیش از نیاز و شأن متعارف باشد، ممکن است اصل حمایت نسبت به مازاد ارزش آن اعمال نشود. تشخیص نهایی معمولاً با مرجع اجرا و در صورت اختلاف، با رسیدگی قضایی انجام میشود؛ بنابراین نمیتوان نتیجه را بدون بررسی اسناد و وضعیت مالی قطعی دانست.
اگر مالی که در فهرست مستثنیات دین قرار میگیرد توقیف شده باشد، زوج باید بدون تأخیر، درخواست رفع توقیف یا اعتراض خود را به مرجع اجرای صادرکننده دستور ارائه کند. مدارک زیر میتواند مؤثر باشد:
در مقابل، زوجه میتواند با ارائه دلایلی مانند تجملی بودن مال، وجود ملک جایگزین، تعدد اموال یا نامتناسب بودن آن با نیاز خانواده، به ادعای مستثنیات دین اعتراض کند. ثبت درخواست بهتنهایی همیشه موجب رفع فوری توقیف نیست و مرجع رسیدگی ممکن است تحقیق، کارشناسی یا استعلام انجام دهد.
فرض کنید زوج بابت مهریه محکوم شده و تنها ملک معرفیشده، آپارتمانی بزرگ و گرانقیمت در منطقهای گران است؛ در حالی که زوج، همسر و فرزندش میتوانند در واحدی متعارف سکونت کنند. در این وضعیت، توقیف اموال مستثنیات دین برای مهریه نسبت به کل ملک لزوماً پذیرفته نمیشود، اما زوجه میتواند درخواست بررسی تناسب خانه و استفاده از ارزش مازاد را مطرح کند. اگر زوج ثابت کند ملک تنها محل سکونت اوست، نتیجه به ارزیابی شأن عرفی، نیاز واقعی و امکان تأمین مسکن جایگزین وابسته خواهد بود.
توقیف اموال مستثنیات دین برای مهریه ممنوعیت مطلق درباره همه داراییهای زوج نیست، بلکه حمایتی محدود برای حفظ نیازهای اساسی زندگی است. تشخیص منزل متناسب، ابزار کار یا وسیله ضروری باید بر اساس مدارک و شرایط واقعی انجام شود. پیش از اقدام، شناسایی دقیق مال، بررسی مالکیت و ثبت اعتراض یا درخواست توقیف در مرجع صالح اهمیت زیادی دارد.