آیا هر شهروندی میتواند برای دفاع شخصی اسپری فلفل همراه داشته باشد؟ پاسخ کوتاه این است که حمل اسپری فلفل بدون مجوز قانونی، اصولاً مجاز نیست و جواز حمل اسپری فلفل تنها در صورت احراز شرایط و صدور اجازه از مرجع صالح انتظامی قابل استناد خواهد بود. تصور اینکه اندازه کوچک یا کاربرد دفاعی این وسیله، آن را از مقررات سلاح خارج میکند، میتواند موجب توقیف وسیله و تشکیل پرونده کیفری شود.
در حقوق ایران، برخی تجهیزات دارای اثر ناتوانکننده یا آسیبزا، از جمله اسپریهای حاوی مواد تحریککننده، ممکن است در دسته تجهیزات دفاعی یا سلاحهای خاص قرار گیرند. عنوان کالا، میزان غلظت ماده، قدرت اثرگذاری، نحوه عرضه و تشخیص مرجع کارشناسی در این موضوع اهمیت دارد. بنابراین نمیتوان صرفاً با نام تجاری یا ادعای «اسپری دفاع شخصی» درباره قانونی بودن آن تصمیم گرفت.
قوانین مربوط به سلاح و تجهیزات خاص، خرید، نگهداری، حمل، توزیع و استفاده بدون مجوز را از یکدیگر جدا میکنند. در نتیجه، داشتن فاکتور خرید یا تهیه وسیله از فروشگاه، بهتنهایی جواز حمل اسپری فلفل محسوب نمیشود. همچنین دفاع شخصی، مجوز قبلی ایجاد نمیکند؛ هرچند ممکن است در ارزیابی ضرورت و تناسب رفتار، هنگام رسیدگی قضایی مؤثر باشد.
شرایط صدور مجوز به وضعیت متقاضی، شغل، علت نیاز، نوع وسیله و سیاستهای جاری مرجع انتظامی بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست. معمولاً بررسی هویت، سابقه کیفری، سلامت و ضرورت شغلی یا حفاظتی در فرایند تصمیمگیری اهمیت دارد. مدارک احتمالی عبارتاند از:
برای اطلاع از امکان دریافت مجوز، باید پیش از خرید یا حمل، از واحد انتظامی یا مرجع تخصصی صدور مجوز در محل سکونت استعلام شود. پاسخ تلفنی فروشنده یا تبلیغ اینترنتی، جایگزین مجوز رسمی نیست و در صورت اختلاف، نوشته و تصمیم مرجع قانونی اعتبار بیشتری دارد.
استفاده از اسپری در برابر هر مشاجره یا توهین، دفاع مشروع تلقی نمیشود. برای بررسی دفاع مشروع، وجود خطر فعلی یا قریبالوقوع، ضرورت واکنش، تناسب وسیله با تهدید و ناتوانی یا دشواری دسترسی به راه امنتر اهمیت دارد. اگر خطر پایان یافته باشد یا شخص مهاجم فرار کرده باشد، ادامه پاشیدن اسپری میتواند از حالت دفاعی خارج شود و مسئولیت کیفری یا مدنی ایجاد کند.
آسیب جسمی، صدمه به چشم یا دستگاه تنفسی، استفاده در فضای بسته و وارد شدن زیان به افراد بیارتباط، از عوامل مهم در ارزیابی مسئولیت هستند. گزارش پزشکی، فیلم دوربین، شهادت شاهدان و تماس فوری با پلیس میتواند در اثبات ترتیب واقعی حادثه مؤثر باشد.
فرض کنید «الف» بدون جواز حمل اسپری فلفل، پس از مشاجره خیابانی، آن را به صورت «ب» پاشیده است. در این وضعیت، جواز حمل اسپری فلفل وجود ندارد و موضوع از دو جهت بررسی میشود: نخست، مسئولیت مربوط به حمل یا نگهداری غیرمجاز؛ دوم، صدمه یا رفتار ارتکابی علیه «ب». اگر «ب» پیش از استفاده، حملهای جدی و فوری کرده باشد، فیلم و شهادت شهود میتواند به دفاع «الف» کمک کند؛ اما نتیجه قطعی، به شدت خطر، فاصله زمانی، میزان استفاده و گزارش پزشکی وابسته است.
اسپری فلفل وسیلهای کاملاً آزاد و قابل حمل برای عموم مردم محسوب نمیشود. پیش از خرید، حمل یا استفاده باید نوع وسیله و امکان قانونی دریافت مجوز از مرجع صالح بررسی شود. جواز حمل اسپری فلفل با ادعای دفاع شخصی یا داشتن رسید خرید ایجاد نمیشود و استفاده نامتناسب نیز میتواند جدا از مسئله حمل، مسئولیت کیفری و جبران خسارت به دنبال داشته باشد.