اگر یکی از کشاورزان مسیر آب را ببندد یا سهم دیگران را کاهش دهد، چه باید کرد؟ پاسخ این است که در اختلاف درباره جوی آب مشترک مربوط به چند کشاورز، ابتدا باید حقابه، سابقه استفاده، مسیر جوی و توافقهای موجود بررسی و سپس از طریق اظهارنامه، تأمین دلیل و در صورت لزوم طرح دعوا اقدام شود. صرف ادعای مالکیت زمین یا قرار گرفتن جوی در یک قطعه، بهتنهایی حق حذف یا محدود کردن استفاده دیگران را ایجاد نمیکند.
حق کشاورزان ممکن است از سند، قرارداد، تقسیمنامه، عرف قدیمی محل، صورتجلسه تعاونی یا سابقه مستمر و قابل اثبات آبیاری ناشی شود. باید میان مالکیت بستر جوی و حق عبور و استفاده از آب تفاوت گذاشت؛ ممکن است بستر در ملک یک شخص باشد، اما سایر کشاورزان نیز به موجب توافق یا حق ارتفاق، مجاز به عبور آب و دسترسی به سهم خود باشند.
در منابع آب عمومی و شبکههای آبیاری، مقررات آب و تصمیمهای مراجع متولی نیز اهمیت دارد. بنابراین، قرارداد خصوصی کشاورزان نباید برخلاف مقررات آمره، حق اشخاص ثالث یا نظم شبکه باشد. میزان حقابه نیز لزوماً مساوی با مساحت زمین نیست و به سابقه تقسیم، نوع کشت، ظرفیت جوی و توافق معتبر بستگی دارد.
در پروندهای که موضوع آن جوی آب مشترک مربوط به چند کشاورز است، ادعا باید با دلایل قابل بررسی همراه شود. مدارک مفید عبارتاند از:
شهادت بهتنهایی همیشه کافی نیست، بهویژه زمانی که طرف مقابل سند یا سابقه متفاوتی ارائه میکند. درخواست تأمین دلیل پیش از تغییر وضعیت جوی میتواند برای ثبت آثار انسداد یا کاهش جریان آب مفید باشد، اما نتیجه آن جایگزین رسیدگی ماهوی دادگاه نیست.
اقدام نخست، گفتوگوی مستند و ارسال اظهارنامه است؛ در اظهارنامه باید مسیر، نوبت، رفتار مورد اعتراض و درخواست رفع مانع بهطور روشن نوشته شود. اگر خسارت فوری یا احتمال تغییر آثار وجود دارد، تأمین دلیل و در شرایط قانونی درخواست دستور موقت قابل بررسی است. دعوای نهایی ممکن است با توجه به وضعیت، رفع مزاحمت، رفع ممانعت از حق، اعاده مسیر، مطالبه خسارت یا الزام به رعایت توافق باشد.
انتخاب عنوان دعوا به این بستگی دارد که خواهان از حق استفاده برخوردار بوده و شخص دیگری مزاحم استفاده شده، مانع اصل استفاده شده یا اساساً درباره مالکیت اختلاف وجود دارد. طرح دعوای نادرست، نقص خواسته یا ناتوانی در اثبات سمت میتواند روند رسیدگی را دشوار کند. مرجع صالح نیز با توجه به نوع دعوا، محل ملک و مقررات صلاحیت تعیین میشود؛ بنابراین بررسی اسناد پیش از ثبت دادخواست ضروری است.
فرض کنید سه کشاورز سالها از جوی آب مشترک مربوط به چند کشاورز بر اساس نوبتهای مشخص استفاده کردهاند. مالک قطعه بالادست بدون رضایت دو نفر دیگر، دریچهای نصب و آب را فقط به زمین خود هدایت میکند. اگر دو کشاورز با صورتجلسه قدیمی، شهادت مطلعان، تصاویر دریچه و نظر کارشناس سابقه حق خود را نشان دهند، میتوانند رفع مانع و بازگرداندن مسیر را مطالبه کنند. مطالبه خسارت نیز منوط به اثبات ورود زیان، رابطه آن با اقدام خوانده و میزان خسارت است؛ نتیجه قطعی بدون بررسی مدارک قابل اعلام نیست.
تخریب خودسرانه دریچه، درگیری، ورود بدون اجازه به ملک دیگری، تغییر مسیر آب یا برداشت متقابل، حتی در صورت وجود حق، ممکن است برای شخص مسئولیت ایجاد کند. همچنین عکس بدون تاریخ، شهادت افراد غیرمطلع و توافق شفاهی مبهم، دلایل ضعیفتری هستند. بهتر است همه کشاورزان در صورت امکان، نقشه مسیر، نوبتبندی، هزینههای نگهداری و روش حل اختلاف را مکتوب و امضا کنند.
حل اختلاف درباره جوی آب مشترک مربوط به چند کشاورز به تشخیص دقیق منشأ حق، جمعآوری دلیل و انتخاب اقدام متناسب وابسته است. پیش از هر اقدام عملی، اسناد و سابقه استفاده بررسی، وضعیت موجود مستند و از اقدام خودسرانه پرهیز شود. مشورت با وکیل یا کارشناس حقوقی آشنا با دعاوی املاک و آب، احتمال انتخاب صحیح خواسته و حفظ حقوق کشاورزان را افزایش میدهد.