آیا همسر پس از فوت شریک زندگی خود، از اموال، مهریه و مستمری او سهمی دارد؟ بله؛ حقوق همسر بعد از فوت شامل ارث، مطالبه مهریه و در مواردی دریافت مستمری است، اما میزان و شیوه مطالبه هرکدام به نوع ازدواج، وجود فرزند، بدهیهای متوفی و مقررات نهاد پرداختکننده بستگی دارد. ابتدا دیون، هزینههای ضروری کفنودفن و وصیت معتبر متوفی بررسی میشود و سپس اموال باقیمانده میان ورثه تقسیم خواهد شد.
در عقد دائم، زن و شوهر از یکدیگر ارث میبرند. اگر متوفی فرزند یا نوهای داشته باشد، سهم شوهر یکچهارم و سهم زن یکهشتم از ماترک است. در صورت نبودن فرزند یا نوه، سهم شوهر نصف و سهم زن یکچهارم خواهد بود. اگر مرد چند همسر دائمی داشته باشد، سهم تعیینشده برای همسران به صورت مشترک میان آنان تقسیم میشود، نه اینکه هرکدام سهم کامل دریافت کنند.
ماترک فقط داراییهای ظاهری نیست؛ مطالبات، حسابهای بانکی، خودرو، سهام و املاک پس از کسر بدهیها و تعهدات قابل محاسبهاند. در مقابل، مهریه طلب مستقل زن از شوهر است و پیش از تقسیم ارث، در صورت اثبات و مطالبه، از دارایی متوفی پرداخت میشود. بنابراین حقوق همسر بعد از فوت را نباید فقط با سهمالارث یکی دانست.
فوت شوهر باعث از بین رفتن مهریه نمیشود. زن میتواند با ارائه سند ازدواج، مهریه را از ترکه مطالبه کند؛ البته مسئولیت ورثه اصولاً تا میزان اموالی است که از متوفی به آنان رسیده و آنان شخصاً بدهکار مهریه نیستند. اگر متوفی پیش از فوت بخشی از مهریه را پرداخت کرده یا زن آن را بخشیده باشد، این موضوع باید با سند، اقرار یا دلایل قابل قبول بررسی شود.
مهریه ممکن است از طریق اجرای ثبت یا دادگاه خانواده پیگیری شود. انتخاب مرجع به وضعیت سند، وجود مال قابل شناسایی و هدف زن از مطالبه بستگی دارد. توقیف اموال، حسابها یا مطالبات متوفی نیز نیازمند رعایت تشریفات قانونی و اثبات تعلق مال به ترکه است.
در عقد موقت، زن و شوهر اصولاً از یکدیگر ارث نمیبرند؛ حتی اگر مدت عقد باقی مانده باشد. با این حال، زن میتواند مهریه تعیینشده را مطالبه کند و فرزندان حاصل از عقد موقت، در صورت اثبات نسب، از پدر و مادر خود ارث میبرند. وصیت متوفی نیز ممکن است تا حدود مجاز قانونی به نفع همسر موقت اثر داشته باشد، اما وصیت جایگزین سهمالارث قانونی نیست و محدودیتهای خاص خود را دارد.
پس از تعیین ورثه و داراییها، باید دیون و وصیت معتبر مشخص شود. سپس با توافق ورثه یا از طریق اقدام قضایی، تقسیم ترکه انجام میگیرد. درباره مستمری بازماندگان، مقررات صندوق تأمین اجتماعی، بازنشستگی یا دستگاه مربوط جداگانه است و دریافت مستمری الزاماً به معنای مالکیت بر اموال متوفی نیست.
فرض کنید نرگس همسر دائمی مردی است که یک فرزند دارد. پس از فوت، مشخص میشود متوفی یک آپارتمان، حساب بانکی و بدهی مهریه دارد. در این وضعیت، ابتدا بدهیها و مهریه اثباتشده از ترکه بررسی میشود و سپس نرگس از باقیمانده دارایی، سهمالارث یکهشتم خواهد داشت. اگر درباره مالکیت آپارتمان، پرداخت مهریه یا تعداد ورثه اختلاف ایجاد شود، نتیجه نهایی به اسناد و تصمیم مرجع صالح وابسته است. این نمونه نشان میدهد حقوق همسر بعد از فوت همزمان به طلب مهریه و سهم ارث مربوط میشود.
برای حفظ حقوق همسر بعد از فوت، نباید بدون بررسی سند ازدواج، بدهیها، اموال و وضعیت ورثه اقدام کرد. همسر دائمی معمولاً هم سهمالارث دارد و هم میتواند مهریه را به عنوان طلب مطالبه کند؛ اما عقد موقت، مستمری و وصیت قواعد جداگانهای دارند. گردآوری مدارک و مشورت با وکیل یا کارشناس امور ترکه، از تقسیم نادرست و از دست رفتن فرصتهای قانونی جلوگیری میکند.