آیا کارفرما یا دستگاه دولتی موظف به پرداخت مزایای فرزند و همسر است؟ بله؛ حق اولاد و عائله مندی برای اشخاص واجد شرایط، یک مزیت قانونی یا استخدامی است، اما شرایط دریافت و روش محاسبه آن برای کارگران مشمول تأمین اجتماعی با کارکنان دستگاههای دولتی تفاوت دارد. بنابراین ابتدا باید نوع رابطه استخدامی، وضعیت فرزندان و مقررات حاکم بر محل کار مشخص شود.
برای کارگران مشمول قانون تأمین اجتماعی، حق اولاد معمولاً با رعایت شرایط مقرر برای بیمهشده پرداخت میشود. از مهمترین شرایط، داشتن سابقه پرداخت حق بیمه لازم و تعلق فرزند به یکی از وضعیتهای قانونی است. فرزند باید کمتر از هجده سال داشته باشد یا در صورت ادامه تحصیل، شرایط مربوط به تحصیل را احراز کند. همچنین فرزندانی که به دلیل بیماری یا نقص عضو قادر به کار نیستند، ممکن است بدون توجه به سن، مشمول حمایت باشند.
مبنای قانونی پرداخت در بخش خصوصی، میزان مشخصی از حداقل مزد روزانه است و مبلغ آن با تغییر حداقل دستمزد سالانه تغییر میکند. محدودیت قدیمی تعداد فرزندان نیز با مقررات بعدی در زمینه حمایت از خانواده و جمعیت، در مواردی کنار گذاشته شده است؛ بااینحال، احراز شرایط هر فرزند همچنان ضروری است. پرداخت نکردن این مزایا، در صورت وجود شرایط، میتواند موجب مطالبه معوقات از کارفرما شود.
در کارگاههای مشمول قانون کار، مبلغ حق اولاد از حقوق پایه یا مزد توافقی محاسبه نمیشود، بلکه به حداقل مزد روزانه مصوب همان سال وابسته است. به همین دلیل، برای اعلام مبلغ دقیق باید سال مورد نظر، تعداد فرزندان واجد شرایط و روزهای کارکرد مشخص باشد. این مزایا نباید با اضافهکاری، پاداش یا کمکهزینه مسکن اشتباه گرفته شود و درج آن در فیش حقوقی، دلیل بر پرداخت صحیح نیست؛ مبلغ و تعداد افراد تحت تکفل باید قابل بررسی باشد.
در دستگاههای دولتی، عنوان عائلهمندی و حق اولاد تابع مقررات استخدامی، بهویژه ضوابط مربوط به امتیازات شغلی و ضریب حقوق همان سال است. عائلهمندی معمولاً به وضعیت تأهل و شرایط قانونی سرپرستی مربوط میشود، در حالی که حق اولاد به تعداد و وضعیت فرزندان ارتباط دارد. کارکنان قراردادی نیز باید علاوه بر قانون، مفاد قرارداد و بخشنامههای قابل اعمال بر دستگاه خود را بررسی کنند.
در گام نخست، درخواست کتبی به واحد منابع انسانی یا کارفرما ارائه و رسید آن نگهداری شود. اگر پاسخ ندادند یا مبلغ ناقص پرداخت شد، کارگر میتواند از طریق اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی محل کار خود برای مطالبه حقوق و مزایای معوق اقدام کند. کارکنان دولت نیز معمولاً باید ابتدا از مسیر اداری و واحد کارگزینی پیگیری کنند و سپس، حسب مورد، به مراجع نظارتی یا دیوان عدالت اداری مراجعه نمایند.
فرض کنید کارگری دو فرزند دارد و مدارک لازم را به کارفرما تحویل داده، اما حق اولاد و عائله مندی برای هجده ماه در فیش حقوقی او درج نشده است. او باید قرارداد، فیشها، سابقه بیمه و رسید تحویل مدارک را ارائه کند. نتیجه قطعی نیست، اما اگر شرایط قانونی فرزندان و اشتغال مشمول قانون کار ثابت شود، امکان مطالبه اصل مزایا و آثار قانونی آن برای دوره قابل اثبات وجود دارد.
حق اولاد و عائله مندی بر اساس نوع استخدام و وضعیت خانوادگی تعیین میشود. تشخیص مبلغ، بدون توجه به سال پرداخت و مقررات محل خدمت ممکن نیست. ثبت درخواست کتبی، جمعآوری مدارک و تفکیک مقررات کارگری از استخدامی، مهمترین اقدامات برای جلوگیری از تضییع این حق است.