آیا خرید ملکی که دسترسی آن از «راه بنیاد» تأمین میشود، از نظر حقوقی مطمئن است؟ پاسخ کوتاه این است که خرید ملک روستایی با راه بنیاد فقط زمانی قابل اتکاست که مالکیت ملک، وضعیت کاربری و حق عبور آن جداگانه بررسی و در اسناد معتبر احراز شود. عبارت «راه بنیاد» معمولاً عنوان عرفی برای راهی است که با طرح هادی، اقدامات بنیاد مسکن یا همکاری نهادهای محلی ایجاد یا اصلاح شده؛ اما بهتنهایی سند مالکیت یا تضمین دائمی حق تردد محسوب نمیشود.
وجود راه آسفالته یا خاکی، دلیل مالکیت عمومی، اختصاصی یا قانونی بودن مسیر نیست. ممکن است راه در طرح هادی روستا پیشبینی شده باشد، در ملک اشخاص قرار گرفته باشد، بهعنوان معبر عمومی شناخته شود یا صرفاً با اجازه شفاهی مالکان مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین در خرید ملک روستایی با راه بنیاد باید روشن شود مسیر در نقشه مصوب چه وضعیتی دارد و آیا برای ملک، حق عبور رسمی یا قانونی ایجاد شده است.
استعلام از دهیاری و بنیاد مسکن شهرستان درباره طرح هادی، عرض مسیر، عقبنشینی و احتمال اجرای طرح ضروری است. همچنین باید از اداره ثبت اسناد و املاک درباره پلاک ثبتی مسیر و از مراجع محلی درباره ادعای اشخاص نسبت به راه تحقیق شود. پاسخ شفاهی فروشنده یا همسایه، جایگزین سند و استعلام رسمی نیست.
اگر راه از زمین شخص دیگری عبور میکند، بهتر است حق عبور، مسیر، عرض، امکان تعمیر و هزینه نگهداری در سند رسمی یا قرارداد معتبر با امضای همه ذینفعان تعیین شود. درج عبارت مبهم «دارای راه بنیاد» در مبایعهنامه، در صورت اختلاف، ممکن است برای اثبات حق عبور کافی نباشد.
فرض کنید علی قطعهای را با عنوان خرید ملک روستایی با راه بنیاد خریداری میکند و فروشنده قول میدهد مسیر همیشه باز خواهد بود. پس از معامله، یکی از مالکان مجاور راه را مسدود میکند و استعلامها نیز نشان میدهد مسیر در ملک خصوصی او قرار دارد و حق عبور رسمی ثبت نشده است. علی میتواند بر اساس قرارداد، اظهارات فروشنده و مدارک موجود، حسب مورد الزام به انجام تعهد، مطالبه خسارت یا سایر حقوق قانونی را پیگیری کند؛ اما باز شدن مسیر بهصورت قطعی، به مفاد قرارداد، سابقه استفاده، وضعیت ثبتی و امکان اثبات حق عبور بستگی دارد.
در مبایعهنامه باید نشانی دقیق مسیر، عرض تقریبی، عمومی یا خصوصی بودن آن، مسئول تعمیر، امکان عبور خودرو و تعهد فروشنده به ارائه استعلامها صریحاً نوشته شود. پرداخت کامل بهتر است به ارائه اسناد و پاسخهای قابل قبول موکول شود و برای خلاف واقع بودن اظهارات، وجه التزام متناسب تعیین گردد. امضای قرارداد در دفترخانه یا بررسی آن توسط وکیل، جای استعلام را نمیگیرد، اما ریسک اثبات و اختلاف را کاهش میدهد.
در خرید ملک روستایی با راه بنیاد، سه موضوع را مستقل بررسی کنید: مالکیت خود ملک، قانونی بودن کاربری و وجود دسترسی قابل اثبات. پیش از بیعانه، بازدید، استعلام کتبی، بررسی نقشه و تنظیم تعهدات روشن قراردادی انجام دهید؛ زیرا «راه بنیاد» یک توصیف عرفی است و بدون سند یا دلیل معتبر، امنیت حقوقی معامله را تضمین نمیکند.