آیا مادر میتواند پس از جدایی یا طلاق، حضانت دختر خود را بر عهده بگیرد؟ پاسخ کوتاه این است که در چه صورت حضانت دختر به مادر داده میشود به سن کودک، صلاحیت والدین، وضعیت خانوادگی و مصلحت طفل بستگی دارد؛ با این حال، مادر معمولاً تا پایان هفتسالگی در نگهداری دختر اولویت دارد، مگر اینکه عدم صلاحیت او یا مصلحت جدی کودک در دادگاه ثابت شود. پس از هفتسالگی، اصل بر اولویت پدر است، اما این موضوع به معنای سلب قطعی حضانت از مادر نیست.
بر اساس مقررات قانون مدنی، حضانت حق و تکلیف هر دو والد است و مادر در مورد فرزند دختر و پسر، تا هفتسالگی اولویت دارد. بنابراین اگر والدین از یکدیگر جدا شوند، دختر خردسال اصولاً نزد مادر میماند؛ مگر آنکه پدر یا شخص ذینفع بتواند عدم صلاحیت مادر را اثبات کند. پس از هفتسالگی، پدر در نگهداری کودک اولویت قانونی پیدا میکند، ولی دادگاه همچنان باید مصلحت دختر را بررسی کند.
بلوغ نیز با حضانت تفاوت دارد. حضانت یعنی نگهداری و تربیت روزمره، اما ولایت قهری و تصمیمهای مهم مالی یا حقوقی، موضوع جداگانهای است. به همین دلیل، حتی اگر حضانت دختر به مادر سپرده شود، این امر لزوماً به معنای انتقال همه اختیارات قانونی پدر نیست.
مهمترین معیار دادگاه، مصلحت طفل و توانایی عملی والد برای مراقبت از اوست. عواملی مانند سلامت جسمی و روانی مادر، ثبات محل زندگی، توانایی تأمین نیازهای عاطفی و تربیتی، نداشتن اعتیاد زیانبار و فراهم بودن محیط امن، در تصمیم دادگاه اثر دارد. صرف نداشتن شغل یا درآمد مستقل، بهتنهایی دلیل سلب حضانت از مادر نیست؛ زیرا هزینههای متعارف زندگی فرزند اصولاً بر عهده پدر است.
ازدواج مجدد مادر نیز ممکن است در وضعیت حضانت اثر بگذارد، اما بررسی شرایط واقعی زندگی و مصلحت دختر اهمیت دارد. این موضوع نباید با ادعای خودکار و قطعی سلب حضانت اشتباه گرفته شود.
مادر میتواند مدارکی مانند سند ازدواج یا طلاق، شناسنامه فرزند، گزارش مددکاری، گواهی پزشکی، استشهادیه، مدارک محل سکونت و اسناد مربوط به وضعیت تحصیلی و درمانی کودک را ارائه کند. پیامها، گزارش کلانتری یا شهادت اشخاص نیز در صورت ارتباط و اعتبار میتواند برای اثبات خشونت، ممانعت از ملاقات یا بیتوجهی والد دیگر مفید باشد. با این حال، تشخیص ارزش هر دلیل با دادگاه است و ادعاهای کلی بدون قرینه معمولاً کافی نیست.
فرض کنید دختر ششسالهای پس از طلاق نزد مادر زندگی میکند. مادر شغل ثابت، خانه مناسب و سابقه مراقبت مستمر از کودک دارد؛ در مقابل، پدر به علت اعتیاد و غیبتهای طولانی قادر به نگهداری منظم نیست. در چنین وضعی، در چه صورت حضانت دختر به مادر داده میشود پاسخ روشنی دارد: با احراز اولویت سنی مادر و تأیید مصلحت کودک، دادگاه میتواند حضانت را نزد مادر تثبیت کند. البته پدر همچنان ممکن است حق ملاقات داشته باشد، مگر اینکه ملاقات برای دختر خطرناک تشخیص داده شود.
مادر باید درخواست خود را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و مدارک مربوط به حضانت و صلاحیت خود را ضمیمه کند. مرجع رسیدگی، وضعیت کودک و والدین را بررسی میکند و ممکن است از مددکار اجتماعی یا نظر کارشناسی استفاده شود. جلوگیری خودسرانه از ملاقات پدر، ارائه مدارک جعلی یا جابهجایی مخفیانه کودک میتواند به زیان مادر تمام شود. در نتیجه، در چه صورت حضانت دختر به مادر داده میشود وابسته به جمع میان اولویت قانونی، صلاحیت والد و مصلحت واقعی دختر است؛ نه صرفاً جنسیت کودک یا خواست یکی از والدین.