آیا آسیب عصبی یا اختلال روانی ناشی از تصادف و ضربوجرح، دیه مشخصی دارد؟ پاسخ این است که دیه آسیب به اعصاب و روان همیشه مبلغ ثابت و یکسانی ندارد و با توجه به نوع آسیب، میزان اثرگذاری آن بر عملکرد فرد و نظر پزشکی قانونی تعیین میشود. اگر صدمه، یکی از منافع یا اعضای دارای دیه مقدر را از بین ببرد، همان میزان قانونی ملاک است؛ اما در بسیاری از آسیبهای عصبی و روانی، مبلغ بهصورت ارش و با تشخیص دادگاه تعیین میشود.
آسیب عصبی ممکن است به شکل بیحسی، گزگز، ضعف حرکتی، فلج، درد مزمن یا ازکارافتادگی بخشی از بدن ظاهر شود. در صورتی که قانون برای نتیجه مشخص صدمه، دیه معین تعیین نکرده باشد، دادگاه با توجه به شدت و آثار آن، ارش تعیین میکند. ارش مبلغی است که میزان آن از پیش ثابت نیست و با نظر کارشناسی و اوضاع پرونده مشخص میشود.
اختلال روانی نیز باید از آسیب جسمی یا حادثه مورد ادعا ناشی شده باشد. اضطراب، افسردگی، اختلال استرس پس از سانحه یا اختلال شناختی، صرفاً با ادعای زیاندیده ثابت نمیشود و نیازمند بررسی تخصصی روانپزشکی و پزشکی قانونی است. در موارد شدید مانند زوال یا اختلال جدی عقل، مقررات مربوط به منفعت عقل قابل بررسی است؛ با این حال، تشخیص نهایی به نوع و دائمی یا موقت بودن اختلال بستگی دارد.
پزشکی قانونی درباره وضعیت پزشکی اظهارنظر میکند، اما تعیین مسئولیت و میزان نهایی دیه یا ارش با مرجع قضایی است. بنابراین، مراجعه زودهنگام، ثبت علائم در پرونده درمانی و پیگیری معاینه مجدد در صورت پایدار شدن وضعیت اهمیت دارد. مخفی کردن بیماریهای قبلی یا ارائه مدارک ناقص نیز میتواند رابطه سببیت را دشوار کند.
فرض کنید رانندهای در اثر بیاحتیاطی با عابر برخورد کند و عابر پس از شکستگی و جراحی، دچار بیحسی دائمی پا و اختلال استرس پس از سانحه شود. پزشکی قانونی ممکن است آسیب عصبی را جداگانه بررسی و برای آن ارش پیشنهاد کند و درباره اختلال روانی نیز پس از معاینههای تخصصی اظهارنظر کند. در چنین پروندهای، دیه آسیب به اعصاب و روان فقط بر اساس عنوان حادثه تعیین نمیشود؛ بلکه رابطه میان رفتار راننده و هر آسیب، میزان ماندگاری و اثر واقعی آن باید احراز شود. اگر بخشی از مشکل ناشی از بیماری قبلی باشد، مسئولیت ممکن است نسبت به همان بخش محدود شود.
در حوادث رانندگی یا صدمات عمدی و غیرعمدی، موضوع معمولاً با ثبت شکایت در مرجع صالح و ارجاع به پزشکی قانونی آغاز میشود. پس از تکمیل تحقیقات، نظریه کارشناسی و دفاع طرفین، دادگاه درباره اصل مسئولیت و میزان دیه یا ارش تصمیم میگیرد. هزینه درمان، کاهش درآمد و خسارتهای دیگر ممکن است نیازمند مطالبه و اثبات جداگانه باشد و خودبهخود به دیه اضافه نمیشود.
برای مطالبه دیه آسیب به اعصاب و روان، صرف عنوانهایی مانند «آسیب روحی» یا «آسیب عصبی» کافی نیست. مدارک درمانی، معاینه تخصصی، اثبات رابطه سببیت و تعیین میزان ماندگاری صدمه، عناصر اصلی پروندهاند. مبلغ نهایی نیز بدون مشاهده مدارک و نظریه کارشناسی قابل اعلام قطعی نیست.