آیا ایجاد ترس، اضطراب یا بیخوابی پس از تصادف، ضربوجرح یا تهدید، بهتنهایی دیه مشخصی دارد؟ پاسخ کوتاه این است که دیه ترس و اضطراب و اختلال خواب مبلغ ثابت و از پیش تعیینشدهای ندارد و تنها در صورت اثبات آسیب روانی، رابطه آن با رفتار مرتکب و تأیید پزشکی قانونی، امکان مطالبه دیه یا ارش، و در مواردی خسارت جداگانه، بررسی میشود.
ترس یا نگرانی معمولی پس از یک حادثه، بدون تشخیص پزشکی و بدون آثار قابل اثبات، معمولاً مبنای تعیین دیه قرار نمیگیرد. اما اگر حادثه موجب اختلال اضطرابی، حملات هراس، اختلال پس از سانحه، افسردگی یا اختلال خواب پایدار شود، موضوع از یک ناراحتی ساده فراتر میرود. در این وضعیت، پزشکی قانونی شدت، استمرار و ارتباط اختلال با حادثه را بررسی میکند. نتیجه این بررسی ممکن است برای تعیین ارش به دادگاه ارائه شود؛ زیرا ارش در مواردی مطرح است که برای آسیب ایجادشده دیه مشخصی در قانون تعیین نشده باشد.
برای دیه ترس و اضطراب و اختلال خواب نمیتوان رقم قطعی یا جدول ثابت اعلام کرد. میزان ارش، در صورت پذیرش اصل آسیب، به عواملی مانند نوع اختلال، شدت علائم، مدت درمان، موقتی یا دائمی بودن عارضه، سابقه پزشکی فرد و میزان تأثیر حادثه بستگی دارد. دادگاه معمولاً نظر پزشکی قانونی و سایر قرائن پرونده را بررسی میکند و ممکن است برای تشخیص دقیقتر، معاینههای متعدد یا نظر تخصصی روانپزشک لازم باشد. بنابراین ادعای دریافت مبلغ مشخص، پیش از ارزیابی رسمی، قابل اتکا نیست.
مدارک باید هم وقوع رفتار زیانبار و هم نتیجه روانی آن را نشان دهند. مهمترین مستندات عبارتاند از:
داشتن گواهی پزشک خصوصی مفید است، اما بهتنهایی الزاماً برای تعیین دیه کافی نیست. همچنین پنهانکردن سابقه بیماری، اغراق در علائم یا مراجعه دیرهنگام میتواند ارزیابی رابطه میان حادثه و آسیب را دشوار کند.
زیاندیده باید شکایت یا درخواست قانونی خود را در مرجع صالح مطرح کند و در صورت ارجاع، در موعد تعیینشده به پزشکی قانونی مراجعه کند. شرح دقیق زمان شروع علائم، نوع حادثه، روند درمان و تأثیر آن بر کار و زندگی روزمره اهمیت دارد. اگر پرونده کیفری به پرداخت دیه یا ارش منتهی شود، مطالبه بر همان مبنا دنبال خواهد شد. مطالبه خسارت مادی، مانند هزینه درمان، نیز نیازمند اسناد پرداخت است. درباره خسارت معنوی، پذیرش و شیوه جبران به نوع دعوا، مبنای قانونی و نظر مرجع رسیدگی وابسته است و نباید آن را با دیه یکی دانست.
فرض کنید فردی در یک درگیری از ناحیه سر آسیب ببیند و پس از آن دچار کابوس، بیخوابی و حملات اضطرابی شود. صرف ادعای او برای تعیین دیه ترس و اضطراب و اختلال خواب کافی نیست؛ اما اگر گزارش درمانی مستمر، شهادت نزدیکان، سوابق پیشین بدون مشکل مشابه و نظریه پزشکی قانونی وجود داشته باشد، دادگاه میتواند رابطه حادثه با اختلال را بررسی کند. نتیجه ممکن است تعیین ارش، رد بخشی از ادعا یا نیاز به معاینه تکمیلی باشد.
ترس و اختلال خواب زمانی ارزش حقوقی بیشتری پیدا میکنند که با تشخیص تخصصی، مدارک درمانی و رابطه روشن با فعل مرتکب همراه باشند. دیه ترس و اضطراب و اختلال خواب خودکار و دارای مبلغ ثابت نیست؛ بنابراین جمعآوری مدارک، مراجعه بهموقع به پزشکی قانونی و تفکیک دیه، ارش و خسارت، شانس ارزیابی درست پرونده را افزایش میدهد.