آیا زندانی میتواند نسبت به محروم شدن از مرخصی اعتراض کند؟ پاسخ این است که رای دادگاه درباره محرومیت از حق استفاده از مرخصی باید بر مبنای مقررات، وضعیت پرونده و مرجع صالح صادر یا تأیید شده باشد؛ زیرا مرخصی زندانیان معمولاً حقی مطلق و خودکار نیست، بلکه امتیازی مشروط است که با توجه به رفتار محکوم، نوع جرم، میزان محکومیت، تأمین مناسب و نظر مراجع مسئول اعطا میشود. بنابراین، صرف مخالفت با مرخصی لزوماً به معنای صدور رأی قضایی درباره محرومیت نیست.
برخورداری از مرخصی به رعایت شرایط قانونی و آییننامهای وابسته است. وضعیت انضباطی نامناسب، احتمال فرار، بیم ارتکاب جرم، نداشتن تأمین قابل قبول، وجود پروندههای متعدد یا شرایط خاص محکومیت میتواند سبب رد درخواست شود. همچنین باید میان رد درخواست مرخصی و محرومیت تنبیهی از مرخصی تفاوت گذاشت. در حالت نخست ممکن است شرایط لازم فراهم نباشد؛ اما در حالت دوم، رفتار یا تخلف مشخصی مبنای اعمال ضمانت اجرای انضباطی قرار گرفته است.
تصمیمگیری درباره مرخصی معمولاً در چارچوب فرآیند اجرای حکم و با بررسی وضعیت زندانی در مراجع مربوط به زندان و اجرای احکام انجام میشود. دادگاه صادرکننده حکم، قاضی اجرای احکام کیفری، دادستان یا شورای طبقهبندی، هر کدام در حدود صلاحیت خود نقش دارند و نمیتوان صلاحیت آنها را در همه پروندهها یکسان دانست. رای دادگاه درباره محرومیت از حق استفاده از مرخصی زمانی قابل اتکا است که مرجع صادرکننده صلاحیت داشته، علت تصمیم روشن باشد و تشریفات قانونی رعایت شده باشد.
پیش از اعتراض باید مشخص شود تصمیم مورد اعتراض دقیقاً چیست: صورتجلسه شورای انضباطی، نظر شورای طبقهبندی، تصمیم قاضی اجرای احکام یا حکم مستقل دادگاه. سپس زندانی یا وکیل او میتواند درخواست کتبی و مستدل خود را از مسیر زندان و اجرای احکام پیگیری کند. مدارک مفید عبارتاند از:
در متن اعتراض باید به جای بیان کلی، تاریخ تصمیم، مرجع صادرکننده، علت اعلامشده و ایراد دقیق توضیح داده شود. رای دادگاه درباره محرومیت از حق استفاده از مرخصی ممکن است با توجه به نوع تصمیم، از راه اعتراض در همان فرآیند، درخواست رسیدگی از مقام بالاتر یا شکایت از تصمیم اداری پیگیری شود؛ بنابراین استفاده از یک قالب واحد برای همه پروندهها صحیح نیست.
فرض کنید محکومی به علت رفتار مناسب و بیماری شدید مادرش درخواست مرخصی کرده، اما بدون بررسی مدارک پزشکی و بدون اعلام دلیل روشن، درخواست او رد شده است. در این وضعیت، وکیل میتواند با ارائه اسناد، تقاضای بازبینی و بررسی مجدد کند. در مقابل، اگر محکوم در مرخصی قبلی دیر بازگشته یا نشانی اعلامشده را ترک کرده باشد، محرومیت موقت میتواند با استناد به سابقه رفتاری توجیه شود. در هر دو حالت، رای دادگاه درباره محرومیت از حق استفاده از مرخصی فقط پس از بررسی مستندات، مقررات قابل اجرا و تناسب تصمیم با رفتار شخص قابل ارزیابی است.
یکی از اشتباهات، تصور قطعی بودن مرخصی و طرح اعتراض بدون شناسایی مرجع تصمیمگیرنده است. اشتباه دیگر، ارائه درخواست احساسی بدون مدرک یا نادیده گرفتن تخلف انضباطی ثبتشده است. همچنین نباید «لغو مرخصی»، «رد درخواست»، «محرومیت تنبیهی» و «ممنوعیت ناشی از وضعیت پرونده» را یکسان دانست؛ زیرا آثار و مسیر پیگیری آنها متفاوت است.
برای بررسی رای دادگاه درباره محرومیت از حق استفاده از مرخصی باید متن تصمیم، مرجع صادرکننده، علت محرومیت و مدارک موجود بررسی شود. اعتراض مؤثر معمولاً بر اثبات حسن رفتار، رفع نگرانی امنیتی، ارائه تأمین مناسب یا نشان دادن نقص در رسیدگی استوار است. در پروندههای حساس، بررسی اسناد توسط وکیل آشنا با اجرای احکام کیفری میتواند از اعتراض به مرجع نادرست یا از دست رفتن فرصت پیگیری جلوگیری کند.