آیا صدور حکم اعسار شوهر را از پرداخت مهریه معاف میکند؟ خیر؛ رای وحدت رویه در خصوص اعسار از پرداخت مهریه و مقررات مرتبط، اصل بدهی را از بین نمیبرد، بلکه در صورت اثبات ناتوانی مالی، امکان پرداخت اقساطی یا تعدیل اقساط را فراهم میکند. بنابراین، اعسار به معنای بخشش مهریه نیست و نتیجه آن به درآمد، دارایی، بدهیها و مدارک ارائهشده از سوی زوج بستگی دارد.
اعسار زمانی مطرح است که شخص، جز مستثنیات دین، دارایی یا توان کافی برای پرداخت محکومبه نداشته باشد. دادگاه میان «نداشتن توان فعلی پرداخت» و «امتناع عمدی از پرداخت» تفاوت میگذارد. اگر زوج پیشتر توانگر بوده یا مالی دریافت کرده باشد، اثبات اعسار دشوارتر میشود و ممکن است لازم باشد تغییر وضعیت مالی خود را توضیح دهد.
مطابق قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، دادگاه پس از بررسی وضعیت اقتصادی میتواند مبلغ پیشپرداخت و اقساط ماهانه را تعیین کند. این مبلغ عدد ثابت و یکسانی برای همه پروندهها نیست و عواملی مانند میزان مهریه، درآمد مستمر، هزینههای ضروری زندگی، تعداد افراد تحت تکفل و ارزش اموال بر آن اثر میگذارد.
دادخواست اعسار باید با اطلاعات مالی دقیق و مدارک قابل بررسی همراه باشد. شهادت شهود بهتنهایی همیشه کافی نیست و اظهارات آنان باید با وضعیت واقعی زندگی و اطلاعات مالی شخص سازگار باشد.
پنهان کردن مال، انتقال صوری دارایی یا ارائه اطلاعات ناقص میتواند موجب رد دعوا و ایجاد مسئولیت قانونی شود. همچنین، ادعای اعسار باید با واقعیت اقتصادی شخص هماهنگ باشد؛ زندگی پرهزینه یا معاملات سنگین، اعتبار ادعا را کاهش میدهد.
رای وحدت رویه در خصوص اعسار از پرداخت مهریه، در کنار قانون و رویه قضایی، برای تفسیر یکسان مقررات اهمیت دارد؛ اما هیچ رأیی بدون بررسی پرونده، مبلغ قسط مشخصی را برای همه زوجها تعیین نمیکند. رأی دادگاه درباره اعسار ممکن است پذیرش کامل، رد دعوا یا پذیرش همراه با اقساط باشد.
پذیرش اعسار نیز مانع مطالبه اقساط سررسیدشده نیست. اگر زوج اقساط را نپردازد، زوجه میتواند از اجرای حکم و ضمانتاجراهای قانونی استفاده کند. همچنین با تغییر محسوس درآمد یا دارایی هر یک از طرفین، امکان درخواست تعدیل اقساط وجود دارد. سقف مقرر قانونی برای ضمانتاجرای حبس نیز به معنای از بین رفتن اصل مهریه یا بخشش مازاد آن نیست.
فرض کنید امیر بابت مهریه محکوم شده و دادخواست اعسار ارائه میکند، اما همسرش اسناد مالکیت یک خودرو و گردش حسابهای قابل توجه او را ارائه میدهد. در چنین وضعی، رای وحدت رویه در خصوص اعسار از پرداخت مهریه بهتنهایی نتیجه را تعیین نمیکند؛ دادگاه باید اصالت اسناد، زمان انتقال اموال و توان واقعی امیر را بررسی کند. اگر ادعای ناتوانی مالی ثابت نشود، درخواست اعسار رد میشود؛ و اگر بخشی از ناتوانی احراز شود، احتمال تقسیط وجود دارد.
زوج باید فهرست اموال را کامل و صادقانه ارائه کند و زوجه نیز بهتر است پیش از جلسه، درباره املاک، خودرو، حسابها، شغل و معاملات زوج تحقیق مستند انجام دهد. اعتراض به رأی، مطالبه تعدیل اقساط یا پیگیری اجرایی، مهلت و تشریفات خاص خود را دارد و باید از متن ابلاغیه و نوع تصمیم قضایی استخراج شود. در نهایت، رای وحدت رویه در خصوص اعسار از پرداخت مهریه راهنمای تفسیر است، نه جایگزین بررسی مدارک و شرایط واقعی پرونده.