آیا برای خرید، فروش یا ساختوساز در ملکی که چند نفر مالک آن هستند، رضایت همه لازم است؟ بله؛ در زمين با چند مالک، هر شخص معمولاً مالک سهم مشاع خود است، اما تصرف در کل ملک یا انجام اقداماتی که به حقوق دیگران آسیب میزند، بدون اجازه یا تعیین تکلیف قانونی، میتواند موجب مسئولیت و طرح دعوا شود. نخست باید وضعیت سند، میزان سهم هر مالک و قابل افراز بودن ملک بررسی شود.
در مالکیت مشاع، سهم هر مالک از نظر حقوقی در تمام اجزای ملک پراکنده است؛ بنابراین تا زمانی که افراز انجام نشده، نمیتوان گفت قسمت شمالی یا اتاق خاصی متعلق به یک مالک است، مگر اینکه توافق معتبر یا تصمیم قانونی چنین محدودهای را مشخص کرده باشد. هر شریک میتواند سهم مشاع خود را منتقل کند، اما انتقال سهم به معنای فروش قسمت معین و مستقل از ملک نیست.
در زمين با چند مالک، استفاده اختصاصی یک شریک از کل زمین یا ساختوساز بدون رضایت سایرین، ممکن است مصداق تصرف غیرمجاز یا ایجاد مزاحمت برای حقوق شرکا باشد. همچنین قرارداد عادی میان شرکا باید با وضعیت سند رسمی، کاربری زمین، حدود اربعه و مقررات ثبتی سازگار باشد.
راه اصلی، درخواست افراز است. اگر وضعیت ثبتی ملک شرایط لازم را داشته باشد، موضوع ابتدا از اداره ثبت محل وقوع ملک پیگیری میشود؛ در غیر این صورت یا در مواردی که مرجع ثبتی صلاحیت رسیدگی نداشته باشد، مراجعه به دادگاه ضرورت پیدا میکند. کارشناس، مساحت، حدود، دسترسی، کاربری و مقررات شهرسازی یا کشاورزی را بررسی میکند.
افراز با فروش تفاوت دارد. در افراز، هدف اختصاص دادن قطعه یا سهم معین به هر شریک است؛ اما در فروش، کل ملک به فروش میرسد و وجه حاصل، پس از کسر هزینهها، متناسب با سهم میان مالکان تقسیم میشود. تشخیص غیرقابل افراز بودن باید از مسیر قانونی انجام شود و صرف اختلاف میان شرکا برای فروش کافی نیست.
فرض کنید سه خواهر و برادر، هرکدام مالک یکسوم زمين با چند مالک هستند. یکی از آنان بدون اخذ رضایت دیگران، قراردادی برای فروش کل زمین امضا میکند. این قرارداد نسبت به سهم خودش، در صورت رعایت شرایط قانونی، میتواند قابل بررسی باشد؛ اما نسبت به سهم دو شریک دیگر، بدون اجازه آنان اثر مالکانه ایجاد نمیکند. خریدار نیز نمیتواند صرفاً با استناد به قرارداد، کل ملک را تصرف یا سند همه آن را مطالبه کند.
در چنین وضعی، شرکای دیگر میتوانند حسب مورد، بیاعتباری معامله نسبت به سهم خود، رفع تصرف، مطالبه اجرتالمثل یا افراز را پیگیری کنند. نتیجه دعوا به مفاد قرارداد، رسمی یا عادی بودن سند، حدود اختیار فروشنده و مدارک موجود بستگی دارد.
سند مالکیت، گواهی انحصار وراثت در املاک ارثی، مبایعهنامهها، نقشه ثبتی، مدارک پرداخت عوارض، استعلام کاربری و هر توافق کتبی میان شرکا اهمیت دارد. پیامها و شهادت ممکن است برای اثبات اذن یا نحوه استفاده مفید باشند، اما ارزش اثباتی آنها به شرایط پرونده وابسته است. پیش از امضای فروش یا ساختوساز، بررسی سند توسط وکیل یا کارشناس ثبتی از اختلاف پرهزینه جلوگیری میکند.
در زمين با چند مالک، هیچ شریکی مالک قطعه مشخصی از ملک نیست مگر پس از افراز یا توافق معتبر. فروش سهم، با فروش کل ملک تفاوت دارد و ساختوساز یا تصرف انحصاری معمولاً به رضایت شرکا یا مجوز قانونی نیازمند است. بهترین اقدام، بررسی اسناد، تعیین امکان افراز و انتخاب مسیر ثبتی یا قضایی متناسب با وضعیت ملک است.