آیا خرید یا ساختوساز در زمینی که کنار نهر قرار دارد، قانونی است؟ پاسخ به نوع نهر، مالکیت آن، عرض حریم تعیینشده و کاربری ملک بستگی دارد؛ بنابراین درباره زمین در حریم نهر نمیتوان صرفاً با مشاهده سند یا دیوارکشی مجاور، مجاز بودن معامله یا ساختوساز را نتیجه گرفت. ممکن است بخشی از ملک در مسیر عبور آب، بستر یا حریم تأسیسات آبی قرار داشته باشد و برای آن محدودیت ثبتی، عمرانی یا بهرهبرداری ایجاد شود.
«حریم» محدودهای پیرامون بستر یا تأسیسات است که برای امکان لایروبی، نگهداری، عبور آب و جلوگیری از خسارت اختصاص مییابد. اندازه آن یک عدد ثابت برای همه نهرها نیست و به طبیعی یا مصنوعی بودن نهر، دائمی یا فصلی بودن جریان، سابقه احداث، مالکیت و نظر مرجع فنی بستگی دارد. نهر طبیعی ممکن است مشمول مقررات منابع آب عمومی باشد، اما نهر خصوصی یا کانال کشاورزی نیز میتواند برای حقابهداران و مالک تأسیسات، محدودیت ایجاد کند.
در نتیجه، زمین مجاور نهر لزوماً ممنوعالمعامله نیست؛ اما احداث بنا، دیوار، خاکریزی، تغییر مسیر آب یا انسداد راه دسترسی میتواند نیازمند مجوز باشد. حریم نهر با حریم راه، حریم رودخانه و محدوده طرح هادی یا جامع شهری تفاوت دارد و نباید این مفاهیم را به جای یکدیگر به کار برد.
بازدید میدانی به تنهایی کافی نیست؛ زیرا مسیر قدیمی نهر ممکن است با مسیر فعلی متفاوت باشد یا در فصل خشک، وجود جریان آب دیده نشود. همچنین درج مساحت کامل در سند، به معنای امکان استفاده آزاد از همه قسمتهای ملک نیست. خریدار باید تعهد فروشنده درباره رفع معارض، اخذ مجوز و جبران خسارت احتمالی را به صورت روشن در قرارداد بنویسد.
نخست باید منشأ محدودیت مشخص شود: اختلاف با همسایه درباره عبور آب، اعتراض به نقشه حریم، ادعای تجاوز به بستر، یا صدور دستور توقف عملیات. سپس میتوان با ارائه سند، نقشه کارشناسی، عکسهای سابق و مدارک حقابه، از مرجع مربوط درخواست بررسی و اصلاح کرد. در اختلافات فنی، تأمین دلیل و ارجاع موضوع به کارشناس رسمی اهمیت زیادی دارد. اعتراض به تصمیم اداری نیز باید با توجه به نوع تصمیم و مرجع صادرکننده، در مرجع صالح پیگیری شود؛ بنابراین انتخاب دعوا بدون مطالعه نامه یا اخطاریه ممکن است باعث از دست رفتن فرصت دفاع شود.
فرض کنید «الف» زمینی را میخرد و پس از دریافت پروانه دیوارکشی، اداره متولی آب اعلام میکند بخشی از ملک در حریم نهر قرار دارد. الف با استناد به سند رسمی، ادعا میکند کل زمین متعلق به اوست؛ اما سند فقط مالکیت عرصه را ثابت میکند و لزوماً مجاز بودن ساختوساز در محدوده حریم را اثبات نمیکند. اگر کارشناس رسمی نشان دهد دیوار مسیر دسترسی برای لایروبی را مسدود میکند، احتمال الزام به عقبنشینی یا رفع مانع وجود دارد. در این وضعیت، عبارت زمین در حریم نهر به خودی خود نتیجه دعوا را تعیین نمیکند و نقشه مصوب، سابقه نهر، مجوزها و حدود دقیق ملک باید بررسی شود.
پیش از خرید، تفکیک یا ساخت در زمین در حریم نهر، استعلام کتبی و نقشهبرداری دقیق را انجام دهید و به گفته فروشنده یا وضع ظاهری محل اکتفا نکنید. اگر محدودیت پس از معامله آشکار شد، قرارداد، پاسخ استعلامها و گزارش کارشناسی برای تعیین مسئولیت فروشنده یا امکان اعتراض ضروری است. بررسی زودهنگام حریم نهر معمولاً از هزینه تخریب، توقف پروژه و اختلافات طولانی جلوگیری میکند.