آیا پدر یا مادر میتواند پس از رسیدن دختر به ۱۸ سالگی همچنان درباره محل زندگی و رفتوآمد او تصمیم بگیرد؟ در حالت عادی، سرپرستی فرزند دختر بعد 18 سالگی به معنای حضانت اجباری وجود ندارد و دختر بالغ میتواند درباره محل اقامت و زندگی خود تصمیم بگیرد؛ مگر اینکه به دلیل بیماری، اختلال روانی یا ناتوانی در اداره امور، نیازمند حمایت قضایی باشد. همچنین رسیدن به ۱۸ سالگی را نباید با پایان همه مسئولیتهای مالی والدین یکسان دانست.
در حقوق ایران، حضانت با ولایت قهری و قیمومت تفاوت دارد. حضانت بیشتر به نگهداری و مراقبت روزمره مربوط است و قانون، حق و تکلیف والدین را در این زمینه تنظیم کرده است. پس از بلوغ، شخص اصولاً درباره زندگی خود اختیار بیشتری دارد و اختلاف والدین دیگر مانند دوران کودکی، دعوای معمول حضانت محسوب نمیشود. بنابراین، در موضوع سرپرستی فرزند دختر بعد 18 سالگی، دادگاه معمولاً نمیتواند صرفاً به درخواست یکی از والدین، دختر بالغ را مجبور به سکونت با او کند.
اگر دختر به علت بیماری شدید، اختلال شناختی یا وضعیت مشابه نتواند امور مالی و شخصی خود را اداره کند، موضوع ممکن است از حضانت به قیمومت یا سایر حمایتهای قانونی تغییر کند. در این وضعیت، تشخیص ناتوانی با ادعا یا اختلاف خانوادگی کافی نیست و معمولاً مدارک پزشکی، تحقیقات قضایی و نظر مرجع صالح اهمیت دارد. صرف مخالفت دختر با ازدواج، انتخاب محل سکونت یا سبک زندگی، بهتنهایی دلیل محجوریت یا ضرورت تعیین قیم نیست.
نوع اقدام به هدف شخص بستگی دارد؛ برای مطالبه نفقه، اثبات محجوریت، رفع مزاحمت یا اعتراض به تصمیم والدین، مدارک متفاوتی لازم است. مدارک معمول عبارتاند از:
ثبت درخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میشود و مرجع رسیدگی بر اساس موضوع، مانند دادگاه خانواده یا مرجع کیفری، تعیین خواهد شد. مراجعه مستقیم والدین به پلیس یا محل کار و تحصیل دختر برای اجبار او، ممکن است پیامد حقوقی یا کیفری داشته باشد.
فرض کنید مریم ۱۹ ساله پس از اختلاف با پدرش، نزد مادر خود زندگی میکند. پدر با استناد به نگرانی درباره رفتوآمد او، درخواست بازگرداندن اجباری مریم را مطرح میکند. در این مثال، صرف رابطه پدر و فرزندی برای صدور حکم حضانت کافی نیست و دادگاه باید بلوغ، استقلال اراده، وجود یا نبود محجوریت و احتمال تهدید یا آسیب را بررسی کند. اگر مریم توانایی تصمیمگیری داشته باشد، موضوع سرپرستی فرزند دختر بعد 18 سالگی معمولاً به اجبار برای سکونت نزد پدر منتهی نمیشود؛ اما اگر تهدیدی واقعی وجود داشته باشد، او میتواند از حمایت قانونی و قضایی استفاده کند.
پایان حضانت، الزاماً به معنای پایان هرگونه مسئولیت مالی نیست. نفقه اقارب با عواملی مانند نیاز فرزند، توانایی مالی والد و امکان تأمین معاش بررسی میشود. دختر بالغی که درآمد کافی ندارد یا به دلیل وضعیت خاص قادر به تأمین هزینههای ضروری نیست، ممکن است بتواند نفقه مطالبه کند. نتیجه این درخواست به مدارک مالی، شغل، توانایی کار و شرایط واقعی زندگی بستگی دارد و نباید آن را خودکار و قطعی فرض کرد.
در نتیجه، سرپرستی فرزند دختر بعد 18 سالگی معمولاً به شکل حضانت اجباری ادامه پیدا نمیکند و دختر بالغ درباره محل زندگی خود اختیار دارد. تنها در صورت اثبات ناتوانی یا وجود خطر، حمایت قضایی ویژه مطرح میشود. برای تصمیم درست، باید میان حضانت، قیمومت، نفقه و حمایت در برابر خشونت تفاوت گذاشت و بر اساس هدف واقعی، مدارک مناسب را از طریق مرجع صالح ارائه کرد.