آیا یکی از وراث از معرفی اموال متوفی یا تقسیم ارث خودداری میکند؟ در این وضعیت، شکایت از وراث برای تعیین ترکه و تقسیم سهم الارث از طریق طرح درخواست یا دعوای مناسب در مرجع صالح انجام میشود تا اموال، بدهیها، وصیت معتبر و سهم هر وارث مشخص شود. پیش از تقسیم، باید حقوق طلبکاران و هزینههای ضروری ترکه پرداخت و وضعیت مالکیت اموال احراز شود.
اگر همه وراث درباره اموال و نحوه تقسیم توافق داشته باشند، میتوانند با تنظیم توافقنامه معتبر و انجام تشریفات ثبتی، موضوع را بدون دعوای طولانی حل کنند. اما پنهان کردن دارایی، مخالفت با فروش یا تقسیم، ادعای مالکیت انحصاری یکی از وراث، وجود بدهیهای متوفی یا اختلاف درباره اعتبار وصیت، مراجعه قضایی را ضروری میکند.
تعیین ترکه به معنای شناسایی داراییها، دیون و حقوق مالی متوفی است و با تقسیم نهایی تفاوت دارد. ممکن است دادگاه ابتدا دستور حفظ یا صورتبرداری از اموال را لازم بداند و پس از روشن شدن وضعیت ترکه، درباره تقسیم یا فروش مال مشاع تصمیمگیری شود.
نبود سند رسمی مانع طرح ادعا نیست؛ برای نمونه، شهادت، قرارداد عادی، استعلام، سوابق بانکی و نظر کارشناس میتواند در اثبات وجود مال مؤثر باشد. با این حال، اثبات ادعا با صرف ذکر نام یک مال در دادخواست انجام نمیشود و باید دلیل قابل بررسی ارائه شود.
ابتدا باید خواسته دقیق، طرفهای دعوا و فهرست اموال مشخص شود. سپس دادخواست یا درخواست متناسب از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود. مرجع صالح معمولاً با توجه به آخرین اقامتگاه متوفی و نوع مال تعیین میشود؛ درباره اموال غیرمنقول، محل قرار گرفتن ملک نیز اهمیت دارد و تشخیص نهایی باید بر اساس وضعیت پرونده انجام شود.
پس از ابلاغ به همه وراث، دادگاه ممکن است از ثبت، بانک، راهور یا سایر مراجع استعلام کند و موضوع را به کارشناس بسپارد. اگر مال قابل افراز باشد، سهمها جدا میشود؛ در غیر این صورت، ممکن است فروش مال و تقسیم بهای آن مطرح شود. هزینه دادرسی و کارشناسی به نوع خواسته، ارزش مال و اقدامات لازم بستگی دارد و مبلغ ثابتی برای همه پروندهها ندارد.
فرض کنید پدر خانواده فوت کرده و سه فرزند او درباره یک آپارتمان و حساب بانکی متوفی اختلاف دارند. یکی از فرزندان مدعی است آپارتمان پیش از فوت به او منتقل شده، اما سندی ارائه نمیکند و مانع بررسی حسابها میشود. در چنین شرایطی، شکایت از وراث برای تعیین ترکه و تقسیم سهم الارث میتواند با درخواست استعلام، ارزیابی ملک و بررسی قرارداد ادعایی مطرح شود. نتیجه پرونده به اعتبار سند، زمان انتقال، بدهیهای متوفی و دلایل سایر وراث وابسته است و صرف ادعای یکی از آنان، مالکیت یا سهم نهایی را ثابت نمیکند.
همه وراثی که نتیجه تقسیم بر حقوق آنان اثر میگذارد باید طرف پرونده قرار گیرند. حذف یکی از وراث، معرفی نکردن مال، بیتوجهی به دیون یا تقسیم پیش از تعیین وصیت معتبر میتواند موجب اعتراض و طولانی شدن رسیدگی شود. وصیت نسبت به بیش از یکسوم ترکه، اصولاً نیازمند اجازه وراث است. همچنین انتقال مال مشاع بدون توجه به حقوق دیگران ممکن است مسئولیت مدنی و اختلاف تازه ایجاد کند.
جمعآوری اسناد، ثبت فهرست کامل اموال، بررسی بدهیها و ارسال اظهارنامه در صورت امتناع یکی از وراث، اقدامات اولیه مفیدی است. شکایت از وراث برای تعیین ترکه و تقسیم سهم الارث باید با خواسته روشن و دلایل منظم مطرح شود؛ زیرا تعیین ترکه، پرداخت دیون و تقسیم سهم، سه مرحله مرتبط اما متفاوت هستند. در پروندههای دارای ملک متعدد، وصیتنامه یا ادعای انتقال پیش از فوت، بررسی وکیل یا کارشناس حقوقی میتواند از طرح دعوای ناقص جلوگیری کند.