آیا رای داور برخلاف قانون، خارج از حدود اختیار یا پس از پایان مهلت داوری صادر شده است؟ در این وضعیت، شکایت بابت ابطال رای داور از طریق دادگاه صالح امکانپذیر است؛ اما صرف نارضایتی از نتیجه یا نامناسب بودن استدلال داور، بهتنهایی برای ابطال رای کافی نیست. متقاضی باید یکی از جهات قانونی ابطال را اثبات کند و مدارک مربوط را ارائه دهد.
بر اساس مقررات آیین دادرسی مدنی، رای داور در مواردی مانند مخالفت با قوانین ایجادکننده حق، صدور رای خارج از موضوع داوری یا فراتر از حدود اختیار داور، صدور رای پس از پایان مدت داوری و مخالفت با سند رسمی معتبر قابل اعتراض است. همچنین اگر داور اساساً صلاحیت رسیدگی نداشته یا انتخاب او برخلاف توافق طرفین و مقررات قانونی باشد، امکان درخواست ابطال مطرح میشود.
دادگاه وارد رسیدگی ماهوی کامل مانند مرحله بدوی نمیشود؛ بلکه بررسی میکند آیا رای با جهات قانونی ابطال تعارض دارد یا خیر. بنابراین ادعای اشتباه داور باید به یکی از موارد قانونی مرتبط شود.
مهلت معمول برای اشخاص مقیم ایران، بیست روز از تاریخ ابلاغ رای داور و برای اشخاص مقیم خارج از کشور، دو ماه است. رعایت مهلت اهمیت زیادی دارد و در صورت تأخیر، پذیرش درخواست ممکن است با مانع جدی روبهرو شود؛ مگر اینکه عذر قانونی قابل اثبات وجود داشته باشد. مرجع رسیدگی، دادگاهی است که صلاحیت رسیدگی به اصل اختلاف را دارد یا طبق مقررات، دادگاه تعیینشده برای رسیدگی به دعوای اصلی محسوب میشود.
ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میشود. هزینه دادرسی نیز با توجه به ماهیت دعوا و تشخیص مرجع ثبت تعیین میشود؛ بنابراین بدون بررسی موضوع اصلی و ارزش خواسته، اعلام مبلغ قطعی ممکن نیست.
در شکایت بابت ابطال رای داور، خواهان باید دقیقاً توضیح دهد کدام بخش رای و بر اساس چه دلیل قانونی قابل ابطال است. بیان کلی مانند «داور جانبدار بوده» یا «رای عادلانه نیست» معمولاً کافی نیست و باید با سند، رفتار یا تصمیم مشخص داور پشتیبانی شود.
فرض کنید در قرارداد پیمانکاری، مدت داوری سه ماه تعیین شده باشد، اما داور پس از گذشت این مدت و بدون تمدید معتبر، رای صادر کند. اگر تاریخ پایان مهلت و تاریخ صدور رای با اسناد قابل اثبات باشد، طرف زیاندیده میتواند شکایت بابت ابطال رای داور را مطرح کند. البته نتیجه نهایی به متن قرارداد، نحوه ابلاغ، وجود یا نبود تمدید و سایر مدارک بستگی دارد.
اگر دادگاه رای داور را باطل کند، آن رای قابلیت استناد و اجرا در حدود تصمیم دادگاه را از دست میدهد. با این حال، ابطال رای داور لزوماً به معنای پیروزی خواهان در اصل اختلاف نیست؛ زیرا ممکن است طرفین همچنان حق طرح دعوا یا پیگیری موضوع از مسیر قانونی دیگر را داشته باشند. در مقابل، اگر ایراد قانونی اثبات نشود، رای داور میتواند معتبر باقی بماند و در صورت وجود شرایط، اجرا شود.
شکایت بابت ابطال رای داور دعوایی فنی است و موفقیت آن به تشخیص دقیق جهت قانونی، رعایت مهلت، انتخاب مرجع صالح و ارائه مدارک بستگی دارد. پیش از اقدام، متن قرارداد، شرط داوری، رای و ابلاغیه آن باید بررسی شود تا اعتراض به جای نارضایتی کلی، بر یک ایراد قانونی قابل اثبات استوار باشد.