آیا یکی از ورثه ملک یا منافع ترکه را بهتنهایی استفاده کرده است؟ بله، در صورت احراز مالکیت مشاعی، استفاده بدون اجازه یا جلوگیری از بهرهبرداری سایر ورثه، امکان طرح شکایت بابت اجرت المثل ارث وجود دارد؛ اما صرف وارث بودن، بهتنهایی برای دریافت اجرتالمثل کافی نیست و باید میزان سهم، نوع تصرف، نبود رضایت و ارزش منفعت استفادهشده اثبات شود.
پس از فوت مورث، اموال او اصولاً به ورثه منتقل میشود و تا زمان تقسیم، هر وارث در مال ترکه سهم مشاع دارد. اگر یکی از ورثه، ملک را بهطور انحصاری در اختیار بگیرد، آن را اجاره دهد، از ورود سایرین جلوگیری کند یا درآمد آن را برای خود بردارد، سایر ورثه میتوانند اجرتالمثل متناسب با سهم خود را مطالبه کنند.
در این دعوا باید مشخص شود استفاده با اجازه سایر مالکان انجام نشده است. رضایت صریح یا ضمنی، توافق خانوادگی، اسکان موقت با اذن ورثه یا صرف نگهداری از ملک میتواند بر نتیجه اثر بگذارد. همچنین اگر متصرف هزینههای ضروری و قابل اثباتی برای حفظ ملک پرداخته باشد، ممکن است موضوع در محاسبات نهایی مؤثر شود.
مبلغ اجرتالمثل معمولاً با نظر کارشناس رسمی و با توجه به موقعیت، مساحت، نوع کاربری، امکانات، مدت استفاده و وضعیت بازار تعیین میشود. بنابراین رقم از پیش ثابت و یکسانی ندارد. خواهان باید رابطه وراثت، مالکیت یا تعلق ملک به ترکه و نحوه تصرف خوانده را نشان دهد.
عکس، گزارش تأمین دلیل و درخواست بازدید کارشناس نیز میتواند وضعیت ملک و مدت تصرف را روشنتر کند. صرف ادعای «استفاده انحصاری» بدون تعیین بازه زمانی و ارائه قرینه، ممکن است برای اثبات کامل دعوا کافی نباشد.
فرض کنید سه خواهر و برادر، مالک مشاع یک خانه موروثی هستند و یکی از آنان از زمان فوت پدر، بدون توافق دیگران در خانه سکونت کرده و مانع ورود آنان شده است. دو وارث دیگر میتوانند با ارائه مدارک وراثت و دلایل ممانعت، شکایت بابت اجرت المثل ارث را نسبت به سهم خود مطرح کنند. کارشناس، اجرت متعارف خانه را برای دوره قابل اثبات برآورد میکند؛ با این حال، نتیجه نهایی به تاریخ مطالبه، وجود یا نبود اذن و کیفیت دلایل بستگی دارد.
ابتدا ارسال اظهارنامه برای اعلام مخالفت با تصرف و درخواست تحویل منافع یا پرداخت اجرتالمثل، اقدام مفیدی است؛ هرچند در همه پروندهها جایگزین دلیل مالکیت یا تصرف نیست. سپس خواهان باید دادخواست مطالبه اجرتالمثل ایام تصرف را از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند. مرجع صالح معمولاً با توجه به ماهیت دعوا و محل وقوع ملک تعیین میشود.
در جریان رسیدگی، دادگاه درباره مالکیت، سهم هر وارث، مدت تصرف و وجود اذن تحقیق کرده و موضوع را به کارشناس ارجاع میدهد. خوانده میتواند به رضایت قبلی، پرداخت هزینههای ملک، کوتاه بودن مدت تصرف، عدم استفاده شخصی یا نادرستی محاسبه کارشناس استناد کند. شکایت بابت اجرت المثل ارث با دعوای تقسیم ترکه یا خلع ید یکسان نیست و گاهی باید این دعاوی جداگانه یا همزمان، با توجه به وضعیت ملک، پیگیری شوند.
برای موفقیت در شکایت بابت اجرت المثل ارث باید سهمالارث، تصرف انحصاری، نبود رضایت و میزان منفعت از دسترفته بهصورت مستند اثبات شود. پیش از اقدام، بررسی اسناد، تعیین دقیق دوره تصرف و مشورت با وکیل یا کارشناس حقوقی میتواند از طرح دعوای ناقص و هزینههای اضافی جلوگیری کند.