آیا یکی از ورثه سهم قانونی شما را پرداخت نمیکند یا ملکی از اموال متوفی را بهتنهایی در اختیار گرفته است؟ در چنین وضعی، شکایت بابت ارث و میراث معمولاً با طرح دعوای مطالبه سهمالارث، تقسیم ترکه، افراز مال مشاع یا در صورت وجود شرایط، ابطال معامله انجام میشود. انتخاب عنوان درست دعوا به نوع مال، تعداد ورثه، وجود وصیتنامه و اقداماتی که پس از فوت انجام شده بستگی دارد.
صرف اختلاف خانوادگی برای موفقیت در دادگاه کافی نیست؛ خواهان باید نشان دهد وارث قانونی است و مال یا منفعت مورد مطالبه، متعلق به ترکه بوده یا بدون رضایت او مورد تصرف قرار گرفته است. اگر همه ورثه درباره فروش یا تقسیم توافق داشته باشند، تنظیم سند رسمی یا تقسیمنامه میتواند از طرح دعوا جلوگیری کند. اما در صورت امتناع یک یا چند وارث، مراجعه قضایی ضروری میشود.
پیش از تقسیم، هزینههای کفن و دفن، بدهیهای متوفی و تعهدات معتبر او باید از داراییها پرداخت شود. همچنین وصیت متوفی فقط در حدودی که قانون معتبر میداند قابل اجراست؛ بنابراین نمیتوان بدون بررسی بدهیها و وصیت، کل دارایی را میان ورثه تقسیم کرد.
مدارک باید رابطه خویشاوندی، فوت، دارایی و میزان تصرف یا انتقال را اثبات کنند. مهمترین مستندات عبارتاند از:
اگر مال در زمان حیات متوفی به دیگری منتقل شده باشد، ابتدا باید اعتبار معامله بررسی شود. صرف ادعای ورثه برای بیاعتبار کردن سند کافی نیست و ممکن است نیاز به اثبات جعل، فقدان قصد، محجوریت، معامله صوری یا تجاوز از حدود اختیار وجود داشته باشد.
عنوان خواسته باید دقیق انتخاب شود. برای دریافت وجه یا بهای سهم، مطالبه وجه یا سهمالارث مطرح میشود؛ برای ملک مشاع، تقسیم یا افراز و در موارد لازم فروش مال مشاع درخواست میگردد. اگر یکی از ورثه بدون اجازه دیگران ملک را در اختیار داشته باشد، حسب شرایط میتوان خلع ید، مطالبه اجرتالمثل یا رفع تصرف را نیز مطرح کرد.
دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود و مرجع رسیدگی بر اساس نوع خواسته، ارزش آن و محل مال تعیین خواهد شد. دعاوی مربوط به حقوق مالکانه اموال غیرمنقول معمولاً در دادگاه محل وقوع ملک بررسی میشوند. قبل از ثبت، باید وضعیت ثبتی ملک، میزان سهم هر وارث و خواستههای مرتبط بررسی شود تا دعاوی متناقض یا هزینههای اضافی ایجاد نشود.
فرض کنید پدر خانواده فوت کرده و سه فرزند و همسر او وارث هستند. یکی از فرزندان، خانه را در اختیار گرفته و از فروش یا تقسیم آن خودداری میکند. در این وضعیت، سایر ورثه میتوانند با ارائه گواهی انحصار وراثت و سند ملک، شکایت بابت ارث و میراث را در قالب تقسیم ترکه یا فروش و تقسیم بهای ملک مطرح کنند. اگر تصرف انحصاری بدون رضایت باشد، مطالبه اجرتالمثل نیز ممکن است مطرح شود؛ البته نتیجه به وضعیت ملک، مدارک مالکیت و دفاع طرف مقابل بستگی دارد.
یکی از اشتباهات، طرح دعوا بدون مشخص کردن همه ورثه یا نادیده گرفتن دیون متوفی است. اشتباه دیگر، تصور مالکیت قطعی بر مالی است که هنوز وضعیت ثبتی یا اعتبار انتقال آن روشن نشده است. برای دفاع، وارث میتواند پرداخت بدهیها، وجود وصیت معتبر، انتقال قانونی مال یا رضایت قبلی مدعی را اثبات کند.
در شکایت بابت ارث و میراث، زمان اقدام و مهلتهای قانونی بسته به نوع دعوا متفاوت است و نباید همه اختلافات را مشمول یک مهلت واحد دانست. نگهداری اصل اسناد، ثبت اظهارنامه پیش از طرح دعوا در موارد مناسب و مشورت با وکیل متخصص، احتمال انتخاب خواسته نادرست را کاهش میدهد.
برای پیگیری سهمالارث، ابتدا باید ورثه، داراییها، بدهیها و نقلوانتقالات متوفی شناسایی شود. سپس بر اساس نوع مال و رفتار سایر ورثه، دعوای مناسب مانند تقسیم ترکه، مطالبه سهم، خلع ید یا ابطال معامله انتخاب میشود. شکایت بابت ارث و میراث بدون مدارک کافی ممکن است طولانی و پرهزینه شود؛ بنابراین بررسی اسناد و تعیین دقیق خواسته، نخستین گام عملی و مهم است.