آیا پس از برگشت خوردن چک و صدور حکم پرداخت، امکان ناتوانی از پرداخت وجود دارد؟ بله؛ آنچه در عمل با عنوان شکایت بابت اعسار چک برگشتی شناخته میشود، معمولاً دادخواست اعسار از پرداخت محکومبه است و زمانی مطرح میشود که صادرکننده چک، پس از صدور حکم یا اجراییه، توان پرداخت یکجای مبلغ و خسارتهای قانونی را نداشته باشد. پذیرش این دادخواست به مدارک مالی، شهادت شهود و بررسی وضعیت واقعی داراییهای محکومعلیه بستگی دارد.
صرف برگشت خوردن چک، موجب اعسار یا توقف خودکار عملیات اجرایی نمیشود. ابتدا باید درباره چک، اجراییه یا حکم لازمالاجرا وجود داشته باشد و سپس شخص بدهکار ثابت کند که جز مستثنیات دین، مالی برای پرداخت بدهی ندارد یا پرداخت یکجای آن برای او مقدور نیست. اعسار میتواند به صورت ناتوانی کامل از پرداخت یا ناتوانی از پرداخت یکجا و درخواست تقسیط مطرح شود.
اگر محکومعلیه در مهلت قانونی پس از ابلاغ اجراییه، دادخواست اعسار خود را همراه با مدارک لازم ارائه کند، وضعیت او از نظر حبس ناشی از محکومیت مالی متفاوت خواهد بود؛ با این حال، ثبت دادخواست به تنهایی به معنای پذیرش اعسار نیست. تأخیر، پنهان کردن دارایی یا انتقال اموال برای فرار از پرداخت میتواند به زیان او تمام شود.
مدارک باید تصویر دقیقی از درآمد، هزینه و دارایی شخص ارائه دهند. معمولاً این موارد اهمیت دارند:
شاهد نباید فقط بر اساس شنیدهها اظهارنظر کند. همچنین ناقص بودن صورت اموال، ارائه اطلاعات خلاف واقع یا حذف حساب و ملک، اعتبار دفاع را کاهش میدهد و ممکن است پیامدهای جداگانه داشته باشد.
دادخواست از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به مرجع رسیدگیکننده به دعوای اصلی یا مرجع صالح موضوع پرونده ارسال میشود. پس از تعیین وقت، دادگاه اظهارات طرفین و شهود را بررسی میکند و در صورت نیاز، وضعیت مالی خواهان را از مراجع مرتبط استعلام میگیرد. دادگاه ممکن است با اعسار موافقت کند، پرداخت را اقساطی تعیین کند یا دعوا را رد نماید.
قبولی اعسار به معنای بخشش اصل بدهی نیست. در صورت تقسیط، مبلغ و فاصله اقساط با توجه به درآمد، هزینههای ضروری، تعداد افراد تحت تکفل و ارزش واقعی بدهی تعیین میشود. تغییر محسوس وضعیت مالی یا کشف مال جدید نیز میتواند موجب درخواست تعدیل اقساط یا پیگیری طلب شود.
فرض کنید «الف» بابت چکی پانصد میلیون تومان محکوم شده و درآمد ماهانه محدودی دارد. او ملک یا خودروی قابل توقیف ندارد، اجارهنشین است و دو نفر تحت تکفل دارد. در شکایت بابت اعسار چک برگشتی، الف صورت اموال، قرارداد اجاره و دو شاهد مطلع ارائه میکند. اگر دادگاه ادعا را احراز کند، ممکن است به جای پرداخت یکجا، پیشقسط و اقساط ماهانه تعیین شود؛ اما اگر مشخص شود خودرویی را پنهان کرده یا شاهدان اطلاع واقعی ندارند، احتمال رد دادخواست وجود دارد.
نامگذاری نادرست دعوا، بیتوجهی به مهلت پس از ابلاغ اجراییه، معرفی شاهدان غیرمطلع، اعلام ناقص داراییها و تصور توقف قطعی توقیف اموال از خطاهای رایج است. همچنین اعسار با ورشکستگی تاجر یکسان نیست و هرکدام شرایط و آثار متفاوتی دارند. در شکایت بابت اعسار چک برگشتی، بررسی پرونده اجرایی و تنظیم دقیق صورت اموال پیش از ثبت دادخواست اهمیت اساسی دارد.
اعسار از محکومبه، راهی برای جلوگیری از فشار نامتناسب پرداخت یکجای بدهی است، نه وسیلهای برای فرار از تعهد چک. موفقیت آن به اثبات ناتوانی واقعی، صداقت در اعلام داراییها و ارائه مدارک قابل بررسی وابسته است. برای انتخاب مسیر درست در شکایت بابت اعسار چک برگشتی، وضعیت اجراییه، درآمد، اموال و مهلتهای پرونده باید جداگانه ارزیابی شود.