آیا یکی از ورثه سهم خود از ماترک را بخشیده اما بعداً آن را انکار میکند؟ در این وضعیت، شکایت بابت بخشش سهم ارث معمولاً باید به شکل دادخواست حقوقی و با خواستهای متناسب با سند و مدارک موجود مطرح شود، نه صرفاً یک شکواییه کیفری. نتیجه پرونده به اثبات مالکیت، قصد بخشش، قبول انتقال و در موارد لازم، قبض مال بستگی دارد.
تا زمانی که مورث زنده است، وارث بالقوه مالک سهمی از ترکه آینده نیست و نمیتواند ارثی را که هنوز ایجاد نشده، مانند مال موجود به دیگری منتقل کند. پس از فوت، سهم هر وارث با رعایت دیون و وصیت معتبر متوفی مشخص میشود و وارث میتواند آن را از طریق هبه، صلح، فروش یا اقرار و انتقال رسمی به دیگری واگذار کند.
در هبه، قصد بخشش و قبول گیرنده اهمیت دارد و در بسیاری از موارد، قبض مال نیز برای تحقق یا تکمیل آثار آن مطرح است. اگر موضوع، ملک باشد، سند رسمی و ثبت انتقال نقش مهمی در اثبات ادعا دارد. نوشته عادی، رسید، پیامک یا شهادت ممکن است مفید باشد، اما بهتنهایی همیشه برای اثبات انتقال قطعی کافی نیست.
مدارک باید نشان دهد که شخص بخشنده در زمان انتقال، مالک سهم خود بوده و با اراده معتبر آن را واگذار کرده است. مهمترین اسناد عبارتاند از:
اگر امضای سند مورد انکار یا تردید باشد، دادگاه میتواند موضوع را به کارشناسی خط ارجاع دهد. در صورت ادعای جعل، استفاده از سند مجعول یا فریب، امکان طرح شکایت کیفری جداگانه نیز وجود دارد؛ اما صرف پشیمانی از بخشش، جرم محسوب نمیشود.
ابتدا باید از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی، خواسته دقیق تنظیم شود؛ برای نمونه، تنفیذ هبه، الزام به تنظیم سند رسمی، اثبات مالکیت یا ابطال سند، بسته به وضعیت پرونده. دعوای مربوط به ملک معمولاً در دادگاه محل وقوع ملک رسیدگی میشود و دعوای مالی درباره اموال منقول، اصولاً با توجه به اقامتگاه خوانده بررسی خواهد شد.
پیش از ثبت دادخواست، ارسال اظهارنامه برای اعلام رسمی ادعا و درخواست حضور در دفترخانه میتواند مفید باشد. هزینه دادرسی دعوای مالی بر اساس ارزش خواسته و تعرفه زمان ثبت محاسبه میشود و مبلغ ثابتی برای همه پروندهها ندارد. همچنین مهلت رسیدگی، به تعداد طرفین، نیاز به کارشناسی و اعتراضهای احتمالی وابسته است.
فرض کنید علی پس از فوت مادرش مالک یکسوم آپارتمان میشود و با امضای نوشتهای اعلام میکند سهم خود را به خواهرش بخشیده است. خواهر نیز ملک را تحویل میگیرد، اما علی هنگام فروش آپارتمان، انتقال را انکار میکند. در این حالت، شکایت بابت بخشش سهم ارث باید با درخواست متناسب، مانند تنفیذ توافق و الزام به تنظیم سند رسمی، همراه با اصل نوشته، دلایل تحویل و شهادت شهود مطرح شود. با این حال، دادگاه پس از بررسی اعتبار سند، قصد طرفین و شرایط قبض تصمیم میگیرد و نتیجه از پیش قطعی نیست.
اگر بخشش بهصورت رسمی انجام شده باشد، انکار ساده معمولاً اثر محدودی دارد؛ اما امکان بررسی بطلان معامله، فقدان اهلیت، اجبار، اشتباه مؤثر یا شرایط رجوع از هبه وجود دارد. بخشش به برخی خویشاوندان، تلف شدن مال یا انتقال آن به دیگری نیز میتواند بر امکان رجوع اثر بگذارد. اشتباه رایج این است که وارث، «رضایتنامه خانوادگی» را با انتقال قطعی برابر بداند. در پروندههای پیچیده، بررسی سند توسط وکیل یا مشاور حقوقی پیش از طرح شکایت بابت بخشش سهم ارث از انتخاب خواسته نادرست جلوگیری میکند.
برای موفقیت در شکایت بابت بخشش سهم ارث باید زمان ایجاد مالکیت، نوع انتقال، رسمی یا عادی بودن سند، قبض مال و دلایل اثباتی دقیقاً بررسی شود. عنوان دعوا نیز باید با هدف واقعی، یعنی تثبیت انتقال، بازگرداندن سهم یا مقابله با ادعای بخشش، هماهنگ باشد.