آیا پدر میتواند حضانت فرزند را از مادر بگیرد یا مادر میتواند به این تصمیم اعتراض کند؟ پاسخ این است که شکایت بابت سلب حضانت مادر معمولاً در قالب دادخواست خانوادگی مطرح میشود و صرف اختلاف، طلاق یا ازدواج مجدد، بهتنهایی برای سلب حضانت کافی نیست؛ دادگاه باید مصلحت کودک و وجود دلیل قانونی را بررسی کند.
حضانت هم حق و هم تکلیف والدین است و اصل بر این است که کودک تا زمانی که شرایط قانونی وجود دارد، نزد والد شایسته نگهداری شود. در قانون مدنی، مواردی مانند اعتیاد زیانآور، فساد اخلاقی، بیماری روانی قابل تشخیص، سوءاستفاده از کودک، ضربوجرح خارج از حد متعارف یا بیتوجهی جدی به نیازهای او میتواند از دلایل درخواست سلب حضانت باشد.
ادعای کلی مانند «مادر صلاحیت ندارد» کافی نیست. خواهان باید نشان دهد رفتار یا وضعیت مادر به سلامت جسمی، روانی، تربیتی یا امنیت کودک آسیب میزند. ازدواج مجدد مادر نیز در همه شرایط به معنای سلب خودکار حضانت نیست و وضعیت کودک، زمان طرح دعوا و مقررات قابل اعمال باید بررسی شود.
این درخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و برای دادگاه خانواده صالح ارسال میشود. در دادخواست باید مشخصات کودک، وضعیت فعلی نگهداری، علت درخواست و خواسته دقیق، مانند سلب حضانت یا تغییر محل نگهداری، درج شود. در موارد فوری، میتوان با توضیح خطر موجود، تقاضای دستور موقت برای جلوگیری از آسیب یا تعیین شیوه موقت نگهداری را نیز مطرح کرد؛ پذیرش آن به تشخیص دادگاه و فوریت موضوع بستگی دارد.
مدرکی مؤثرتر است که ارتباط مستقیم میان رفتار مادر و آسیب یا خطر برای کودک را نشان دهد. گزارش کلانتری بهتنهایی همیشه نتیجه قطعی ایجاد نمیکند، اما در کنار گواهی پزشکی، اظهارات شهود، گزارش مددکار اجتماعی و سوابق درمانی میتواند اهمیت داشته باشد. دادگاه ممکن است برای بررسی وضعیت خانوادگی و محیط زندگی، موضوع را به مددکاری یا کارشناس ارجاع دهد.
فیلم یا صدای تهیهشده بدون رعایت مقررات ممکن است از نظر اثباتی محدودیت داشته باشد. همچنین طرح اتهام دروغین، جلوگیری خودسرانه از ملاقات یا بردن کودک بدون مجوز قضایی میتواند به زیان مدعی تمام شود. اگر مادر معتقد باشد حضانت او بدون دلیل قانونی نادیده گرفته شده، میتواند با ارائه مدارک مناسب، شکایت بابت سلب حضانت مادر را برای اعتراض به وضعیت موجود یا بازگرداندن حضانت پیگیری کند.
فرض کنید پدر ادعا کند مادر به دلیل اشتغال، صلاحیت نگهداری از فرزند هشتساله را ندارد. صرف اشتغال، دلیل سلب حضانت نیست؛ اما اگر پدر گزارشهای معتبر درباره ترک طولانی کودک، مصرف مواد مخدر در منزل و بیتوجهی درمانی ارائه کند، دادگاه میتواند تحقیقات محلی و مددکاری انجام دهد. در چنین پروندهای، نتیجه شکایت بابت سلب حضانت مادر به اعتبار مدارک، نظر کارشناسی و مصلحت واقعی کودک وابسته است، نه صرف ادعای یکی از والدین.
سلب حضانت به معنای تغییر مسئول نگهداری روزمره کودک است و الزاماً حق ملاقات مادر را از بین نمیبرد. حق ولایت قهری نیز مفهومی جداگانه دارد و درباره نمایندگی قانونی و امور مالی کودک است. بنابراین حتی پس از تغییر حضانت، ممکن است مادر حق ملاقات داشته باشد؛ مگر اینکه ملاقات نیز برای کودک زیانبار تشخیص داده شود.
در شکایت بابت سلب حضانت مادر، ادعا باید با دلیل قابل ارزیابی و تمرکز بر مصلحت کودک مطرح شود. تنظیم دقیق خواسته، جمعآوری مدارک معتبر و پرهیز از اقدامات خودسرانه، نقش مهمی در تصمیم دادگاه دارد. در پروندههای همراه با خشونت، اعتیاد یا خطر فوری، مراجعه سریع به مرجع قضایی و درخواست تصمیم موقت اهمیت بیشتری پیدا میکند.