آیا پس از تنظیم صلحنامه عمری، انتقالدهنده یا ورثه میتوانند معامله را برهم بزنند؟ پاسخ این است که شکایت بابت صلح نامه عمری فقط در صورت وجود دلیل قانونی یا قراردادی مانند جعل، فقدان اهلیت، اشتباه مؤثر، عدم رعایت تشریفات لازم یا تخلف از شروط صلح قابل طرح است و صرف پشیمانی، بهتنهایی، برای بیاعتبار کردن آن کافی نیست. در صلح عمری معمولاً مالک، عین مال را به طرف مقابل منتقل میکند اما حق استفاده و سکونت را تا پایان عمر خود یا شخص معین حفظ مینماید.
صلح عمری ممکن است در قالب عقد صلح و با قصد انتقال مالکیت تنظیم شود. در این حالت، متصالح اصولاً مالک مال است؛ با این حال، مصالح تا زمان مقرر حق انتفاع یا سکونت دارد. بنابراین، فوت مصالح لزوماً باعث بازگشت ملک به ورثه نمیشود، مگر اینکه در قرارداد شرط بازگشت، حق فسخ یا سازوکار دیگری پیشبینی شده باشد. همچنین باید میان «حق استفاده مادامالعمر» و «مالکیت ملک» تفاوت گذاشت؛ دارنده حق عمری الزاماً مالک عین مال نیست.
نوع دعوا به ایراد موجود در قرارداد بستگی دارد. برای نمونه، اگر امضای یکی از طرفین جعل شده باشد، موضوع میتواند ادعای جعل و بیاعتباری سند باشد. اگر شخص هنگام امضا فاقد اهلیت یا قوه تشخیص لازم بوده، بررسی حجر و وضعیت روانی او اهمیت پیدا میکند. در صورت فریب، اشتباه یا انجام ندادن تعهدات، ممکن است حسب مفاد قرارداد، دعوای فسخ یا مطالبه اجرای تعهد مطرح شود. ادعای صوری بودن معامله نیز به دلایلی مانند نبود قصد واقعی، قرائن مالی و شهادت معتبر نیاز دارد. عنوان دعوا باید با خواسته واقعی منطبق باشد؛ زیرا «ابطال»، «فسخ»، «اقرار به بطلان» و «خلع ید» نتایج و مبانی متفاوتی دارند.
پیش از ثبت دادخواست، اسناد و قرائن زیر باید بررسی شوند:
کارشناس رسمی میتواند درباره خط، امضا، ارزش و وضعیت ملک اظهارنظر کند؛ اما تشخیص نهایی اعتبار قرارداد با دادگاه است. صرفاً ادعای شفاهی یا نارضایتی ورثه معمولاً برای نقض سند کافی نیست.
در اختلافات مربوط به مالکیت یا حقوق عینی ملک، معمولاً دادگاه محل وقوع ملک مرجع رسیدگی است. ابتدا باید متن قرارداد و خواسته مناسب توسط وکیل یا مشاور حقوقی بررسی شود؛ سپس دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و هزینه دادرسی پرداخت میشود. در صورت نگرانی از انتقال ملک، بررسی امکان درخواست دستور موقت یا تأمین خواسته اهمیت دارد. اگر سند رسمی باشد، دادگاه معمولاً اسناد و سوابق ثبتی را نیز مطالبه میکند. مهلت طرح دعوا به نوع ادعا و شرایط پرونده وابسته است و نباید بدون بررسی دقیق، یک مهلت ثابت برای همه موارد اعلام کرد.
فرض کنید پدری آپارتمان خود را با صلح عمری به دخترش منتقل کرده و در قرارداد، حق سکونت تا پایان عمر برای خود شرط نموده است. پس از فوت پدر، یکی از فرزندان با طرح شکایت بابت صلح نامه عمری ادعا میکند پدر هنگام امضا بیمار و فاقد اراده بوده است. دادگاه برای تصمیمگیری، زمان تنظیم سند، گواهیهای پزشکی، نحوه حضور در دفترخانه و سایر قرائن را بررسی میکند. اگر فقدان اهلیت یا جعل اثبات نشود و شرط فسخ نیز وجود نداشته باشد، صرف ادعای نابرابری سهم یا پشیمانی، لزوماً موجب بیاعتباری صلح نخواهد شد.
پیش از هر اقدام، متن کامل صلحنامه، شروط ضمن عقد، وضعیت ثبتی ملک و زمان انتقال را بررسی کنید. اگر هدف شما بازپسگیری ملک است، باید روشن شود که خواسته مناسب ابطال، فسخ، اعلام بطلان یا مطالبه حق دیگری است. در موارد پیچیده، شکایت بابت صلح نامه عمری بدون تعیین دقیق مبنا ممکن است موجب رد دعوا یا طولانی شدن رسیدگی شود. تنظیم دادخواست بر پایه سند و دلیل، مهمتر از انتخاب عنوان احساسی یا کلی برای اختلاف است.