آیا وقتی دادگاه برای روشن شدن ادعاها توضیح بیشتری میخواهد، باید شکایت جداگانهای مطرح کرد؟ شکایت بابت ضرورت اخذ توضیح معمولاً عنوان مستقل و شناختهشدهای برای طرح دعوا نیست؛ بلکه باید با توجه به تصمیم دادگاه، در قالب حضور در جلسه، ارائه لایحه توضیحی، تکمیل دادخواست یا اعتراض به تصمیم زیانبار اقدام کرد. در دعاوی حقوقی، ضرورت اخذ توضیح از خواهان ممکن است بر ادامه رسیدگی، رفع ابهام از خواسته و حتی امکان بررسی دادخواست اثر بگذارد.
دادگاه زمانی توضیح میخواهد که متن دادخواست، اسناد یا اظهارات یکی از طرفین برای تشخیص موضوع کافی نباشد. برای نمونه، خواسته بهطور مبهم نوشته شده، رابطه میان قرارداد و خسارت روشن نیست، تاریخ یا نحوه وقوع حادثه مشخص نشده یا خواهان درباره یک سند مهم توضیح نداده است. اخذ توضیح با تأمین دلیل، کارشناسی و تحقیق محلی تفاوت دارد؛ توضیح، بیان مستقیم و تکمیلی اصحاب دعوا درباره ادعا یا دفاع است و جایگزین دلیل اثباتی نمیشود.
در آیین دادرسی مدنی، اصل بر این است که نبودن هر یک از اصحاب دعوا یا وکیل آنان مانع رسیدگی نیست؛ اما اگر دادگاه برای تصمیمگیری به توضیح خواهان نیاز داشته باشد، حضور او اهمیت ویژه پیدا میکند. چنانچه خواهان در جلسه تعیینشده حاضر نشود و رسیدگی بدون توضیح او ممکن نباشد، احتمال صدور تصمیمی مانند ابطال دادخواست وجود دارد. این نتیجه خودکار نیست و به تشخیص دادگاه و محتوای پرونده وابسته است. بنابراین، دریافت اخطاریه و بررسی دقیق علت احضار اهمیت زیادی دارد.
در چنین وضعیتی، هدف از شکایت بابت ضرورت اخذ توضیح باید روشنکردن موضوع پرونده و جلوگیری از تصمیم نامطلوب باشد. مدارک زیر معمولاً مفید هستند:
در لایحه باید از تکرار کلی ادعا پرهیز شود و پاسخها دقیق، کوتاه و هماهنگ با خواسته مندرج در دادخواست باشند. اگر خواسته یا بهای آن اشتباه درج شده است، اصلاح آن باید از مسیر قانونی و در زمان مناسب انجام شود؛ صرف ارسال توضیح، همیشه نقص شکلی را برطرف نمیکند.
فرض کنید مریم بابت مطالبه وجه قرارداد، دادخواست داده اما در متن دادخواست مشخص نکرده است مبلغ مورد مطالبه بابت کدام مرحله از قرارداد است. دادگاه برای اخذ توضیح، جلسهای تعیین میکند. مریم بهجای طرح شکایت بابت ضرورت اخذ توضیح، در جلسه حاضر میشود، قرارداد و رسیدهای بانکی را ارائه میکند و در لایحهای منشأ دقیق مبلغ را توضیح میدهد. اگر حضور برای او ممکن نباشد، باید پیش از جلسه، عذر خود را مستند اعلام و درباره امکان ارائه توضیح کتبی یا تعیین وقت دیگر درخواست مناسب مطرح کند. نتیجه پرونده همچنان به اسناد و دفاع طرف مقابل بستگی دارد.
اگر به علت حاضرنشدن یا ناکافیبودن توضیحات، تصمیمی مانند ابطال دادخواست صادر شود، راه اعتراض به نوع تصمیم، مرحله رسیدگی و مقررات قابل اعمال بستگی دارد. مهلت اعتراض نیز از تاریخ ابلاغ محاسبه میشود و نباید با مدت معمول بررسی پرونده اشتباه شود. در این مرحله، شکایت بابت ضرورت اخذ توضیح بهتنهایی کافی نیست؛ باید تصمیم صادرشده، علت موجه غیبت یا توضیحات ارائهشده و اثر آن بر امکان رسیدگی بهطور مستند بیان شود.
ضرورت اخذ توضیح معمولاً یک دستور یا اقدام رسیدگی است، نه عنوان مستقل برای شکایت. بهترین واکنش، مطالعه ابلاغیه، حضور بهموقع، ارائه پاسخ مستند و در صورت صدور تصمیم نامطلوب، استفاده از مسیر اعتراضی متناسب است. تنظیم متن شکایت بابت ضرورت اخذ توضیح بدون توجه به مرحله پرونده ممکن است باعث از دست رفتن فرصت قانونی یا بیاثرشدن دفاع شود.