اگر طرف قرارداد به تعهد خود عمل نکند، چه اقدامی باید انجام داد؟ در این وضعیت، شکایت بابت عدم اجرای قرارداد معمولاً از طریق تقدیم دادخواست حقوقی برای الزام متعهد به اجرای تعهد و در صورت وجود شرایط، مطالبه خسارت انجام میشود؛ نه صرفاً با طرح شکایت کیفری. نوع اقدام به متن قرارداد، ماهیت تعهد، زمان انجام آن و مدارک موجود بستگی دارد.
برای طرح دعوا، باید قراردادی معتبر و قابل استناد وجود داشته باشد و تعهد طرف مقابل نیز مشخص، قابل اجرا و سررسیدشده باشد. اگر موعد انجام تعهد هنوز نرسیده باشد، معمولاً الزام به اجرای آن پیش از موعد قابل مطالبه نیست؛ مگر آنکه قرارداد یا قانون وضعیت متفاوتی ایجاد کرده باشد.
همچنین باید بررسی شود که عدم اجرا ناشی از تقصیر متعهد بوده یا به علت قوه قاهره، ممنوعیت قانونی، تقصیر طرف مقابل یا فراهم نشدن مقدمات اجرای تعهد رخ داده است. در برخی قراردادها، ارسال اظهارنامه یا مطالبه رسمی، شرط قراردادی یا مقدمه مهم برای مطالبه خسارت محسوب میشود؛ بنابراین متن قرارداد باید با دقت بررسی شود.
صرف ادعای شفاهی معمولاً برای اثبات قرارداد و تخلف کافی نیست. ارزش هر مدرک به شرایط تنظیم، انتساب آن به طرف مقابل و هماهنگیاش با سایر دلایل بستگی دارد. اگر احتمال از بین رفتن آثار تخلف وجود دارد، تأمین دلیل میتواند پیش از طرح دعوا یا در جریان آن مفید باشد؛ هرچند تأمین دلیل بهتنهایی به معنای اثبات قطعی حق نیست.
خواسته اصلی میتواند الزام به انجام تعهد، تحویل مال، تنظیم سند رسمی، رفع نقص یا پرداخت وجه قراردادی باشد. در صورت وجود مبنا، مطالبه خسارت تأخیر یا خسارت ناشی از عدم انجام تعهد نیز قابل درخواست است. وجه التزام قراردادی، در صورت پیشبینی معتبر، با خسارت واقعی تفاوت دارد و نحوه محاسبه آن باید از مفاد قرارداد مشخص شود.
خواهان باید خواستهها را دقیق بنویسد و در صورت امکان، تاریخ سررسید، میزان تعهد، مبلغ خسارت و مبنای قراردادی آن را مشخص کند. مطالبه همزمان اجرای تعهد و خسارت، در بعضی وضعیتها امکانپذیر است، اما نتیجه به ماهیت تعهد و مفاد قرارداد وابسته خواهد بود.
دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به مرجع حقوقی صالح ارسال میشود. صلاحیت ممکن است بر اساس اقامتگاه خوانده، محل اجرای تعهد یا مقررات ویژه مربوط به مال و قرارداد تعیین شود. در دعاوی مربوط به اموال غیرمنقول، محل وقوع مال اهمیت ویژه دارد.
اجرای حکم نیز مرحلهای جدا از رسیدگی است. بنابراین حتی پس از صدور رأی، ممکن است برای اجرای الزام یا وصول محکومبه، اقدامات اجرایی لازم باشد.
فرض کنید شخصی مبلغ کامل خرید یک دستگاه صنعتی را پرداخت کرده، اما فروشنده با وجود رسیدن موعد، دستگاه را تحویل نمیدهد. خریدار میتواند با ارائه قرارداد، رسید پرداخت و مکاتبات، شکایت بابت عدم اجرای قرارداد را در قالب دادخواست الزام به تحویل کالا و در صورت وجود شرایط، مطالبه خسارت یا وجه التزام مطرح کند. اگر قرارداد شرط داوری داشته باشد، ابتدا باید همان شرط و حدود صلاحیت داور بررسی شود.
برای موفقیت در شکایت بابت عدم اجرای قرارداد، اعتبار قرارداد، سررسید تعهد، دلیل تخلف و میزان خسارت باید جداگانه اثبات شود. پیش از اقدام، قرارداد و مدارک را بررسی کنید و میان دعوای حقوقی برای اجرای تعهد و شکایت کیفری ناشی از رفتار مجرمانه تفاوت بگذارید. نتیجه پرونده به اسناد، دفاع طرف مقابل و تشخیص مرجع رسیدگی وابسته است.