آیا فروشنده یا ارائهدهنده خدمات پس از برهم خوردن معامله، بیعانه را پس نمیدهد؟ پاسخ این است که برای شکایت بابت عدم استرداد بیعانه معمولاً باید از طریق طرح دعوای حقوقی برای استرداد وجه اقدام کرد، نه صرفاً ثبت شکایت کیفری. موفقیت این دعوا به قرارداد، علت پرداخت، توافق طرفین درباره فسخ و مدارک اثباتی بستگی دارد.
بیعانه ممکن است بخشی از ثمن معامله، وجه تضمین انجام تعهد یا مبلغی برای رزرو کالا و خدمات باشد. بنابراین عنوان «بیعانه» بهتنهایی تعیینکننده نتیجه نیست. اگر قرارداد انجام نشده یا با توافق طرفین برهم خورده باشد و دلیلی برای تعلق مبلغ به طرف مقابل وجود نداشته باشد، پرداختکننده میتواند استرداد آن را مطالبه کند. اما اگر در قرارداد شرط شده باشد که در صورت انصراف خریدار، مبلغ بهعنوان خسارت یا وجه التزام نزد فروشنده بماند، دادگاه همان شرط را با توجه به متن قرارداد و شرایط اجرای آن بررسی میکند.
در دعوای استرداد، خواهان باید اصل پرداخت و مبنای قانونی مطالبه خود را نشان دهد. مدارک زیر معمولاً مؤثر هستند:
اسکرینشات بهتنهایی ممکن است برای اثبات کافی نباشد؛ بهتر است اصل داده، شماره تلفن، حساب بانکی و ارتباط آن با طرف قرارداد نیز قابل ارائه باشد. در متن اظهارنامه، مبلغ، تاریخ پرداخت، علت مطالبه و شماره حساب بازپرداخت را روشن بنویسید.
ابتدا قرارداد و مدارک پرداخت را بررسی کنید و در صورت امکان، اظهارنامه بفرستید. اگر وجه در مهلت اعلامشده بازنگردد، باید دادخواست مناسب با عنوان استرداد وجه یا مطالبه وجه، همراه با خسارتهای قابل مطالبه، از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت شود. مرجع صالح با توجه به مبلغ، نوع رابطه قراردادی و مقررات جاری تعیین میشود؛ بنابراین نشانی اقامت خوانده و محل انجام تعهد اهمیت دارد.
در این فرایند، شکایت بابت عدم استرداد بیعانه باید بر پایه خواسته دقیق تنظیم شود. صرف نوشتن «بیعانهام را پس نمیدهد» کافی نیست و باید مشخص شود وجه بابت چه قراردادی پرداخت شده، قرارداد چگونه پایان یافته و چرا نگهداری مبلغ فاقد مبنای قانونی است. هزینه دادرسی و امکان مطالبه خسارت تأخیر، به نوع خواسته، مبلغ و شرایط احراز دین بستگی دارد و رقم ثابتی برای همه پروندهها ندارد.
صرف خودداری از بازپرداخت، معمولاً اختلاف مدنی است و بهتنهایی کلاهبرداری یا خیانت در امانت محسوب نمیشود. برای طرح شکایت کیفری باید رفتار مجرمانه مستقل، مانند فریب از ابتدا، استفاده از اسناد خلاف واقع یا تصاحب مال در شرایطی که ارکان جرم وجود دارد، قابل اثبات باشد. طرح شکایت کیفری بدون دلیل ممکن است موجب طولانی شدن رسیدگی و تضعیف ادعا شود.
فرض کنید مریم برای اجاره یک واحد تجاری، مبلغی بهعنوان بیعانه به موجر پرداخت میکند. سپس طرفین پیش از تحویل ملک توافق میکنند قرارداد منتفی شود و موجر متعهد میشود وجه را تا تاریخ مشخص بازگرداند، اما از پرداخت خودداری میکند. در این وضعیت، مریم میتواند با ارائه رسید بانکی، پیام توافق و اظهارنامه، شکایت بابت عدم استرداد بیعانه را در قالب دعوای حقوقی استرداد وجه مطرح کند. نتیجه نهایی به مفاد توافق، اثبات پرداخت و نبود شرط معتبر به نفع موجر وابسته است.
پیش از اقدام، تفاوت میان بیعانه، پیشپرداخت و وجه التزام را بررسی کنید و همه مدارک را حفظ نمایید. عنوان درست خواسته، تعیین مرجع صالح و اثبات علت استحقاق، نقش اساسی دارد. در پروندههای دارای قرارداد پیچیده یا مبلغ بالا، مشورت با وکیل میتواند از انتخاب نادرست مسیر شکایت بابت عدم استرداد بیعانه جلوگیری کند.