آیا میتوان مالی را که به دیگری بخشیدهاید پس گرفت؟ بله، در شرایط قانونی، شکایت بابت عدول از هبه معمولاً با عنوان دقیقتر «دعوی رجوع از هبه» مطرح میشود و موفقیت آن به بقای مال، تحقق قبض، نبودن موانع قانونی و مدارک موجود بستگی دارد. صرف پشیمانی از بخشش، بهتنهایی برای بازگرداندن مال کافی نیست.
هبه زمانی شکل میگیرد که شخصی مالی را رایگان به دیگری تملیک کند و متهب نیز آن را بپذیرد؛ همچنین قبض مال اهمیت اساسی دارد. پس از قبض، واهب اصولاً میتواند با باقی بودن عین موهوبه از هبه رجوع کند، مگر آنکه یکی از موانع قانونی وجود داشته باشد.
در هبهنامههای رسمی یا عادی، مفاد قرارداد نیز باید بررسی شود؛ زیرا ممکن است طرفین درباره عوض، اسقاط حق رجوع یا شرایط تحویل مال توافق کرده باشند. تشخیص اعتبار چنین شروطی به متن سند و اوضاع معامله وابسته است.
در شکایت بابت عدول از هبه، خواهان باید رابطه هبه و شرایط رجوع را اثبات کند. عنوان حقوقی دعوا بهتر است با وضعیت پرونده هماهنگ باشد؛ زیرا «شکایت» در معنای کیفری با دعوای حقوقی تفاوت دارد و اختلاف درباره بازپسگیری مال، معمولاً در دادگاه حقوقی رسیدگی میشود.
ابتدا باید سند و وضعیت فعلی مال بررسی شود. سپس واهب میتواند با اظهارنامه، رجوع خود و درخواست استرداد مال را بهطور روشن اعلام کند. در صورت امتناع متهب، دادخواست حقوقی از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود. مرجع صالح معمولاً با توجه به نوع مال و محل اقامت خوانده یا محل وقوع ملک تعیین میشود.
در دعوای مربوط به ملک، خواسته ممکن است علاوه بر رجوع از هبه، استرداد یا تحویل ملک و حسب مورد اصلاح وضعیت ثبتی باشد. هزینه دادرسی، هزینه کارشناسی و سایر مخارج نیز به نوع مال و خواستههای درجشده در دادخواست بستگی دارد و بدون بررسی پرونده نمیتوان رقم ثابتی اعلام کرد.
فرض کنید «الف» خودرویی را با سند عادی به «ب» هبه کرده و خودرو نیز تحویل شده است. پس از مدتی، الف متوجه میشود ب خودرو را نفروخته، در رهن نگذاشته و هیچ عوضی نیز پرداخت نشده است. اگر ب فرزند یا والد الف نباشد و در خودرو تغییر مؤثری ایجاد نشده باشد، الف میتواند شکایت بابت عدول از هبه را در قالب دعوای رجوع از هبه و استرداد خودرو پیگیری کند. با این حال، اگر خودرو پیشتر به شخص ثالث منتقل شده باشد، نتیجه دعوا ممکن است متفاوت شود.
یکی از اشتباهات، تصور امکان رجوع از هر نوع بخشش است؛ بخشش به خویشاوندان نزدیک یا هبه معوض، محدودیتهای مهمی دارد. همچنین صرف ارسال اظهارنامه، جایگزین اثبات مالکیت و شرایط قانونی نیست. پنهان کردن انتقال مال، بیتوجهی به قبض یا طرح دعوا با عنوان نادرست نیز میتواند روند رسیدگی را دشوار کند. پیش از اقدام، متن سند، رابطه طرفین و وضعیت ثبتی یا معاملاتی مال باید دقیق بررسی شود.
رجوع از هبه نهادی حقوقی و مشروط است، نه راهی برای جبران هر پشیمانی. در شکایت بابت عدول از هبه، اثبات هبه، قبض، بقای عین و نبود موانع قانونی اهمیت دارد. تنظیم درست خواسته و ارائه مدارک کامل، نقش مهمی در تصمیم دادگاه خواهد داشت.