آیا برای توهین، ناسزاگویی یا نسبت دادن یک جرم در پیام و گفتوگوی حضوری میتوان اقدام قانونی کرد؟ بله؛ شکایت بابت فحاشی و تهمت با ثبت شکواییه در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی آغاز میشود، اما نتیجه آن به عنوان دقیق رفتار، شیوه انتشار، هویت مرتکب و کیفیت ادله بستگی دارد. در حقوق ایران، «فحاشی» معمولاً در قالب توهین بررسی میشود و «تهمت» زمانی عنوان کیفری مشخصتری پیدا میکند که شخص، ارتکاب یک جرم را صریحاً به دیگری نسبت دهد.
توهین شامل الفاظ یا رفتارهایی است که عرفاً موجب تحقیر و هتک حرمت فرد میشود؛ بنابراین صرف ناراحتی مخاطب کافی نیست و قاضی به عرف، شرایط گفتوگو و محتوای عبارت توجه میکند. افترا زمانی مطرح است که فرد، انجام یک جرم معین را به دیگری نسبت دهد، بدون آنکه بتواند صحت این انتساب را اثبات کند. برای نمونه، گفتن «فلانی دزد است» میتواند با توجه به اوضاع، مصداق نسبت دادن جرم باشد؛ اما ناسزای کلی لزوماً افترا نیست.
اگر مطالب خلاف واقع با هدف اضرار به دیگری یا تشویش اذهان، بهویژه از طریق انتشار در فضای عمومی یا رسانهای، مطرح شود، بررسی عنوان نشر اکاذیب نیز ممکن است ضرورت پیدا کند. تشخیص نهایی با مرجع قضایی است و نمیتوان هر عبارت توهینآمیز را همزمان تهمت، افترا و نشر اکاذیب دانست.
در شکایت بابت فحاشی و تهمت باید تا حد امکان متن دقیق عبارت، زمان، مکان و شیوه بیان آن مشخص شود. مدارک میتواند شامل موارد زیر باشد:
اسکرینشات بهتنهایی همیشه برای احراز اصالت و انتساب کافی نیست. بهتر است پیامها حذف نشوند، فایل اصلی نگهداری شود و از ویرایش یا انتشار عمومی محتوای خصوصی خودداری گردد؛ زیرا انتشار متقابل مطالب ممکن است برای شاکی نیز مسئولیت ایجاد کند.
ابتدا باید متن شکواییه با شرح منظم واقعه، مشخصات مشتکیعنه در صورت امکان، ادله و خواسته قانونی تنظیم شود. ثبت شکواییه از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میگیرد و پرونده معمولاً برای تحقیقات مقدماتی به دادسرا یا مرجع صالح ارسال میشود. ممکن است از شاکی برای ارائه اصل مدارک، معرفی شاهد، توضیح درباره عبارتها یا بررسی فنی ادله دعوت شود.
در جرایم مرتبط با توهین و افترا، قابل گذشت بودن یا نبودن عنوان اتهامی و همچنین مهلت اقدام، باید با توجه به قانون حاکم و وضعیت پرونده بررسی شود. به همین دلیل، تأخیر در ثبت شکایت یا حذف ادله میتواند موقعیت اثباتی شاکی را ضعیف کند. ارسال اظهارنامه یا پاسخ تند در فضای مجازی نیز جایگزین ثبت شکایت کیفری نیست.
فرض کنید «الف» در یک گروه کاری، به «ب» نسبت سرقت اموال شرکت بدهد و سپس چند عبارت توهینآمیز نیز منتشر کند. «ب» میتواند با حفظ پیامها و معرفی اعضای حاضر، شکایت بابت فحاشی و تهمت مطرح کند. نسبت سرقت، در صورت احراز شرایط، از جهت افترا بررسی میشود و الفاظ تحقیرآمیز ممکن است عنوان توهین داشته باشد. با این حال، محکومیت قطعی به اثبات انتساب پیامها، عمد، محتوای دقیق و سایر شرایط قانونی وابسته است.
برای شکایت بابت فحاشی و تهمت، عنوان قانونی رفتار را از ابتدا دقیق انتخاب کنید و میان ناسزا، نسبت دادن جرم و انتشار خبر دروغ تفاوت بگذارید. ادله اصیل را حفظ، از پاسخگویی تحریکآمیز پرهیز و شرح واقعه را بدون اغراق ثبت کنید. در پروندههای دارای پیام صوتی، حساب ناشناس یا ادعای انتشار عمومی، بررسی تخصصی ادله پیش از اقدام میتواند از طرح اتهام نادرست یا از دست رفتن فرصت پیگیری جلوگیری کند.